خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل وضع بشر و قانون عقل جهانداری درلیبرالیسم لاک

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل وضع بشر و قانون عقل جهانداری درلیبرالیسم لاک :

چکیده: این مقاله ضمن کالبد شکافی وضع طبیعی نشان می‎دهد که اساساً وضع طبیعی انسان، وضع “آزادی کامل” و “مساوات” است و بر آن است که ضمن تفسیر آزادی به آزادی معقول و نفی رهایی انسان، قواعد عقلی لاک را در جهت ارتقای وضع طبیعی به وضع مدنی براساس اصول اولیه در قانون طبیعت بازخوانی کند. لاک ضمن نقد وضع جنگ با وضعیتی که انسان منصفانه و برای تأمین آزادی و دارایی‎اش می‎جنگد، به نظام جدیدی در چگونگی جهان‎گیری و جهانداری دست می‎یابد که بیشتر تحت عنوان مبانی لیبرالیسم مورد مطالعه قرار می‎گیرد.

مقدمه

جان لاک، فیلسوف برجسته انگلیسی (۱۷۰۴-۱۶۳۲) را می‎توان از زوایای مختلفی مورد بررسی قرار داد. معلومات ذی وجوه و بحران‎های ذهنی لاک برا ی حل و فصل معضلات و آشوب‎های اجتماعی سیاسی انگلستان قرن هفده، از وی چهره‎های متعددی ساخته که فهم منطق درونی اندیشه‎های او را دشوار می‎سازد. این مقاله با بررسی وضع طبیعی بشر و قوانین عقلی حاکم بر آن، نشان می‎دهد که چرا و چگونه نقطه نظرات لیبرالیستی لاک ریشه‎ای عمیق در وضع طبیعی و قوانینی استعلایی حاکم بر آن دارد.

اول: قانون طبیعت و قانون عقل

قانون طبیعت، که سنگ بنای اندیشه سیاسی لاک محسوب می‎شود، یکی از مباحث مهم اهل مدرسه در تاریخ فلسفه سیاسی است که ریشه در اندیشه سیاسی ارسطو و تمایزگزاری او بین قوانین وضعی و غیرهمسان مدن و قوانین جهان و یکسان طبیعت دارد؛[۱] قوانینی که بعدها در تعلمیات رواقیون به قانون مشترک عقل تعبیر شد. (Gough, 1968, P.1) این قوانین که بر مبنای خرد انسانی پی‎ریزی شده بود، همانطور که لاک می‎پنداشت، تداوم‎بخش وضع “آزادی کامل” و نیز وضع “مساوات” بود؛ (Locke, 1997, P.269) وضعیتی آرمانی و کاملاً اخلاقی حداقل تا زمان هابز که ناگهان به وضع مدنی تغییر ماهیت یافت. (Myers, 1994, P 550) البته نظام سیاسی هابز به گونه‎ای بود که گریز از وضع طبیعی و روی آوردن به قرارداد اجتماعی، کاملاُ منطقی به نظر می‎رسید، اما چنین وضعی در نظام سیاسی لاک که وضع طبیعی وضعیتی آرمانی محسوب می‎شد، به ظاهر بسیار سؤال برانگیز می‎نمود. (Locke, P.350) روشن است که هابز برای بازگشت به نظم چاره‎ای جز برقراری “توافق” که به نظر او فقط با “قرارداد اجتماعی” امکان‎پذیر بود، نداشت. لذا با ترسیم وضع طبیعی به “جنگ همه علیه همه” ، سنت زمانه را شکسته اظهار کرد که وضع طبیعی هرگز هیچ گونه اساس و پایه اخلاقی نداشته است. (Gough,1968,P.3) اما برای لاک وضع طبیعی نه فقط نقطه عزیمت، بلکه نقطه غایی نیز محسوب می‎شد. به همین دلیل او درصدد بود تا ضمن مقابله با انحرافات حاصله[۲] و اجبار حاکمان در مراجعه به “توافقات اجتماعی”، اصول و سنت قدیمی حکومت را احیا کند. (Locke, P.405)

لاک خود وضع طبیعی را از آزمون قدرت سیاسی در آمریکا و شرایط بکر آن آغاز کرده بود. او به واسط نگرش عمیق در شناخت قانون طبیعت[۳] و تجارب گسترده خود در مستعمره کارولینا، وضعیت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی همه جهان را در دوره فترت و قبل از گذار از وضع طبیعی به وضع مدنی، مانند آمریکا دانسته (Locke, P.301) تعریف خود را از حقیقتِ قدرت سیاسی و حدود و ثغور آن، که با توجه به وضع طبیعی دریافته بود، این گونه بیان می‎کند:

قدرت سیاسی، حق قانونگذاری برای سامان بخشیدن و محافظت کردن از دارایی است به گونه‎ای که خطای مرگ و نیز دیگر خطاها را به حداقل برساند و نیز حقی است که در پرتو آن می‎توان با اعمال زور اعضای جامعه را به رعایت قوانین آن مجبور نمود و در مقابل از ثروت عموم در برابر آسیب‎های خارجی دفاع کرد، مشروط بر این که اعمال آن تنها برای خیر عموم باشد. (Locke, P. 268)

لاک برای شناسایی این تعریف از قدرت سیاسی و وضعیت آزادی و مساوات کامل انسان که در مقابله با طرفداران نظریه ,بندگی طبیعی انسان” ادعا نموده بود، به وضع طبیعی بازگشته و رساله دوم را از این باب وارد شده است. بنابراین او برای تأیید نظریه خود به خلقت ابتدایی مراجعت نمود. اما جهان را به شکل دیگری تعریف کرد. لاک، با اقامه برهان از کتاب مقدس، بر آن بود که آدم و همسرش از آزادی کامل و حقوق مساوی برخوردار بودند. (Locke, P. 303-304) آدم و حوا به عنوان اولین انسان‎ها در کمال توانایی عقلی و جسمانی و بدون واسطه “خلق” شده بودند. از این جهت آنها به کمک قانون عقل، “که خدا در وجود ایشان قرار داده بود” (Locke, P 305) ، می‎توانستند به تنهایی و بدون نیاز دیگری از خودشان محافظت کنند. و باز همین عقل قادر بود که آنها را راهنمایی کند تا به حق طبیعی فرزندانی که از آنها متولد شده بودند نیز احترام گذاشته آنها را مورد مراقبت قرار داده و تغذیه نموده و آموزش دهند. (Locke, P. 305)کاملاً روشن است که با این فرض فرزندان آدم از حق آزادی و مساوات کاملی که از آن بحث شد برخوردار نمی‎شدند. زیرا آنها از عالم نیستی، نه در کمال توانایی عقلی و جسمانی، به طبیعتی با مرزهای ناشناخته پای نهاده بودند. اما این دوران بسیار موقتی بود:

«من اقرار می‎کنم که فرزندان ]آدم[ در زمان تولد به هیچ وجه در وضع کامل آزادی قرار ندارند، بلکه والدین از بدو ورود آنها به دنیا تا مدتی بعد از آن بر آنها سلطه دارند. اما قیود این سلطه، موقتی و به مثابه همان قنداقی است که از ضعف جسمانی آنها مراقبت می‎کند، زیرا همانطور که عقل و سن آنها بالا می‎رود آن بندها نیز گسسته شده و انسان در برابر آزادی خود تنها رها می‎شود.» (Locke, P. 304)

بنابراین فرزندان آدم نباید از زمان تولد از قانون طبیعت بهره گرفته باشند، زیرا آنها هنوز به آن قوه تعقلی که می‎توانست آنها را در وضع آزادی قرار دهد نرسیده بودند. به عبارت دیگر ، قانون طبیعت نشان از محدودیت‎هایی داشت که تنها به واسطه شناخت و رعایت آنها بود که آزادی و مساوات مفهوم می‎یافت. (Locke, P. 305) معهذا جای این پرسش باقی است که چگونه نزد لاک آزادی کامل انسان‎ در قدم اول به بندگی طبیعی انسان تحویل می‎گردد. زیرا لاک در نقد نظریه “بندگی طبیعی انسان”، که انسان‎ها را در وضع طبیعی در شرایط بردگی قرار داده بود، اظهار می‎کرد که انسان‎ها طبیعتاً در وضع کامل “آزادی” و “مساوات” قرار دارند. اما با طرح بحث قانون طبیعت، مجدداً انسان را مقید به قانون طبیعت و اطاعت از آن کرده و اشاره می‎کند که تنها بلوغ عقلی است که می‎تواند او را از قید بندگی آزاد کند. تناقض نما اینکه لاک آزادی طبیعی را عین بردگی طبیعی توصیف کرده است. لذا این پرسش مطرح می‎شود که در این صورت چه وجه تمایزی بین لاک و طرفداران نظریه “بندگی طبیعی انسان” وجود دارد؟

این نکته‎بینی کاملاً به جاست و در جواب باید گفت که اتفاقاً رمز آزادی مورد بحث لاک و تمایز نقطه نظرات او از بیان نظرات اهل مدرسه و هر آنچه را که محققین لاک‎شناس تحت عنوان “آزادی معقول” از نظریه سیاسی لاک قرائت می‎کنند،[۴] تمییز ارزنده‎ای است که وی در مقایسه دو مفهوم آزادی (liberty) و رهایی (Freedom) بیان می‎کند:

«آزادی، همانگونه که گفته شد، به این معنا نیست که انسان رها باشد تا هر چه را که می‎خواهد انجام دهد، … بلکه منظور از آزادی، نوعی از رهایی است که او را قادر می‎سازد تا ضمن رعایت و احترام به قانونی که او آن را پذیرفته به امورات، اعمال و رفتار، جان و مال و نیز تمام دارایی خود رسیدگی کرده آنها را مرتب و منظم نماید.» (Locke, P.305-306)

روشن است که نزد لاک آزادی بدون قانون گرچه بی‎معنا نیست، اما غیرواقعی است. او مفهوم آزادی را تنها در چارچوب قانونی آن فهم می‎کند. اما زندگی در چارچوب قانون، عقل بالغی را طلب می‎کند که قادر باشد این قانون را درک کند. طبیعی است که آدم و حوا از آنجا که هر دو به صورت انسان‎هایی کامل، با سلامت جسم و عقل، به جهان پای گذاشتند، می‎توانستند قانون زندگی را درک کرده وضعیت آزادی خود را با آن ترسیم نمایند. اما فرزندان آنها مانند تمام فرزندانی که بعد از آن پای در هستی گذاشتند، از نظر جسمی و عقلی به شدت ضعیف و محتاج به سرپرست بودند. بنابراین همان قانون طبیعی زندگی ایجاب می‎کرد که آدم و حوا تا زمانی که فرزندانشان توانایی جسمی و عقلی کافی برای زندگی پیدا نکرده‎اند، از آنها سرپرستی کنند. و این مسئله به هیچ وجه حاکی از آن نیست که فرزندان در وضع بندگی قرار می‎گرفتند. زیرا آنها خودشان بالفعل توانایی بهره‎گیری از آزادی مذکور را نداشتند. (Locke, P. 305) معهذا از آنجا که فرزندان اساساً توانایی عقلی لازم را برای فهم قانون نداشتند، نمی‎توان باور کرد که آنها قادر بودند، مفهوم “آزادی” و “بندگی” را درک کنند. شاید در همین جا بتوان از تمایز شایسته لاک در باب آزادی و رهایی نیز مدد گرفت و گفت که اتفاقاً فرزندان در این سنین در مرحله‎ای گسترده‎تر و فراتر از آزادی یعنی “رهایی” بودند. به عبارت دیگر آنها با رهایی از قانون عقل، در وضعیت جنون‎آمیزی قرار داشتند که می‎توانست آنها را از تمام تعلقات این جهانی حتی فهم مفهوم بردگی آزاد سازد. اما آنچه که موجب می‎شد تا وضعیت رهایی آنها مخرب تلقی نشود همان عقل والدین و قوانین موضوعه آنان بود که به ایشان فرمان می‎داد تا با کسانی که قرار است بزودی همراه با آنها برای سعادت خود تلاش کنند مدارا کرده، آنها را آموزش داده وبا قانون زندگی آشنا سازند. به عبارت دیگر اگر والدین دروضعیت آزادی قرار داشتند، فرزندان نیز از همان بدو تولد بالقوه در زیر چتر والدین خود، همچون آنها، از آزادی بهره می‎گرفتند. ولی آزادی بالفعل آنها ناگزیر فقط پس از بلوغ عقل حاصل می‎آمد. و آنها بعد از آشنا شدن با قانون بود که از مرحله جنون‎آمیز رهایی بیرون شده به عرصه آزادی و اطاعت از قانون پای می‎گذاشتند. واضح است که با این شیوه از تعریف که لاک ارائه داده است، آزادی در عین اطاعت و تنها در آن متجلی می‎شود؛ مفهومی تناقض‎نما که ممکن است از آن به مرحله قبل از بلوغ قانون‎شناسی و یا حتی مرحله بندگی و بردگی نام برد.

«آنچه که فرزندان لازم دارند و والدین نیز موظف به انجام آن هستند، این است که فکر آنها را پرورش دهند و عمل آنها را که در سنین جهل و نادانی هستند، کنترل کنند تا اینکه عقل در آنها بارور شده و این دشواری‎ها بر آنها سهل شوند… اما وقتی که فرزند در شرایطی که پدرش در گذشته با گذار از آن مرحله]یعنی گذار از خردی و کوچکی به خردمندی و بلوغ[ آزاد شده بود قرار گرفت، او نیز به یک آزاد مرد تبدیل می‎شود.» (Locke, PP. 306-307)

از اینجا معلوم می‎شود که لاک، با توجه به آنچه که در رساله اول حکومت در نفی جهان پادشاهی آدم و نیز سلطه سیاسی همسری و پدری او آورده، قصد داشت که نشان دهد که همگان از یوغ هر گونه سلطع “غیرطبیعی” و یا سلطه‎ای که انسان برای منافع سیاسی و اقتصادی خود خلق نموده آزادند، اما این آزادی شامل “رهایی” از سلطه معقول طبیعت نیست. به عبارت دیگر قانون طبیعت که تنها از طریق عقل قابل درک است، قاتونی فراگیر بوده و عاقلان را از آن گریز نیست؛ خواه این شکل از تابعیت در وضع طبیعی و خواه در وضع مدنی باشد. (Locke, P. 307)

بنابراین باید قبول کرد که خدا انسان‎ها را نه بنده بلکه آزاد آفریده تا با به کار بستن خرد اصول طبیعت را تا حدی که قوای آنها استعداد دارد فهم نموده بر طبیعت خود سلطه یابند؛ سلطه‎ای که در چارچوب عقل بوده و تنها برای حمایت از اصول آزادی و محافظت از دارایی به کار گرفته شود.[۵] لاک چنین قدرتی را به منزله قدرت سیاسی آرمانی بشر دانسته برای بنای سنگ اولیه خود به ترسیم آن در وضع طبیعی همت گمارده است.

دوم: وضع بشر

وضع بشر آن طور که لاک تبیین کرده وضعیتی دوگانه است: نه آنچنان افلاطونی که وجوه اخلاقی و سیاسی را، به گونه‎ای کاملاً مطلوب از انسان، یکجا در خود جمع کند و نه آنچنان هابزی که نشانگر صورتی بدبینانه، کریه و حیوانی از انسان باشد. نگرش لاک در وضع طبیعی بسیار باریک‎بینانه و پیچیده است. در واقع انسان دو بعدی لاک خلاق مجتمع دوبعدی مطلوبی است که هر اینه در لبه پرتگاه تباهی و ضلالت است. به بیان دیگر هبوط از آسمان به زمین که اولین بار به سبب خطای بزرگ آدم ابوالبشر صورت گرفت، خطری است که مدام وضع بشر را در معرض تهدید قرار می‎دهد. در واقع جنبه دوگانه و دوبعدی انسان، موجد حرکت پرکناکنش و تناقض نمایی است که انسان و مجتمع او را همواره در جریان سیالی از انتقال به بعد لاهوتی و ناسوتی خود در اطراف این طیف دوگانه سوق می‎دهد؛ که توجه نکردن به آن هبوط مجدد انسان و مجتمع او را به همراه خواهد داشت. لذا لاک با این شناخت از انسان، بر آن شد تا به تبیین وضع آرمانی، اصیل و البته واقع‎گرایانه‎ای، که او آن را وضع طبیعی می‎نامید، پرداخته میزان انحرافات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی زمان خود را با آن محک زده قبل از هر گونه تباهی به بازسازی و مرمت آن بپردازد. در ذیل، این وضعیت که نقطه عزیمت لاک در فلسفه سیاسی محسوب می‎شود، مورد بررسی و دقت‎نظر قرار گرفته است.

الف: وضع طبیعی

وضع طبیعی با فقره‎ای آغاز می‎شود که می‎توان آن را بنیادی‎ترین مفهوم نظام سیاسی لاک در رساله دوم حکومت دانست. لاک در وضع طبیعی بر آن می‎شود که با طرح آزادی انسان و اعلام وضع مساوات به دو دستاورد مهم در فلسفه سیاسی دست یابد؛ دستاوردی که بعداً در ساختمان جامعه مدنی او مورد استفاده قرار گرفت. به بیان دیگر او با تکیه بر اصل آزادی و مساوات انسان‎ها، اولاً نظریه قدرت محدود خود را ارائه کرد و ثانیاً از این نقطه عزیمت، پایه نظریه انتقادی خود را مبتنی بر ارزش کار و حق مشترک انسان‎ها در مالکیت بر طبیعت بنیان نهاد. (شریعت، ۱۳۸۰، ص ۱۷۹) ضمن اینکه لاک در بنای نظام سیاسی خود سعی نمود حتی در وضع طبیعی نیز قدرت سیاسی حاکم بر جامعه را، که او همسو با ارسطو مبدأ آن را خانواده می‎دانست، به عنوان هسته اصلی حکومت‎های بعدی حفظ کند. (Locke, PP .316-317) با پیش رو قرار دادن رساله دوم ملاحظه خواهد شد که تمامی نظام سیاسی لاک با توجه به این دومفهوم کلیدی خلق شده است. (Dunn, 1969, P. 100)

«وضع طبیعی چیزی نیست جز وضع آزادی کامل… همچنین یک وضع مساوات است؛ وضعی که تمامی قدرت و قضاوت دوجانبه است و کسی بر دیگری قدرت فائقه ندارد. هیچ چیز آشکارتر از این نیست که مخلوقاتی که از یک گونه و نژاد متولد شده‎اند، بدون توجه به جنسیت، بتوانند مشترکاً از امکانات و مزایای طبیعی استفاده کنند و نیز همگی مساوی باشند؛ هیچ کس تحت سلطه و اراده دیگری نباشد، مگر یکی که ارباب و رئیس همه هست که او با هیچ اعلامیه یا بیانیه مشخصی جز آنچه خودشان به عنوان حق سلطه و حاکمیت بدون شبهه او قبول کرده‎اند، بر آنها مسلط نشده است.» (Locke, P. 269)

بنابراین آنچه که بر وضع طبیعی حکم می‎راند، همان قانون طبیعت است؛ قانونی که انسان را ملزم می‎کند تا با مراجعه به عقل به حقوق دیگران احترام گذاشته از تجاوز به آن خودداری ورزد و اینگونه بپندارد که دیگران هم در میل و کشش طبیعی مانند او هستند. لذا اگر چیزی او را رنج می‎دهد بر دیگری روا ندارد. و تنها تا حدی انتظار محبت از دیگران را داشته باشد که او به آنها محبت کرده، زیرا هیچ دلیلی وجود ندارد که دیگران او را بیشتر از آنچه که او به آنها دوستی کرده دوست داشته باشند.[۶] (Locke,P.270) روشن است که نزد لاک تمام این اصول اخلاقی ریشه در الوهیت باری و عبودیتی آزادمنشانه در دستگاه خلقت دارد. آزادی در عین بندگی؛ وضعیتی که لاک به هیچ وجه قصد جدا ساختن آنها را نداشت:

«هیچ کس نباید به زندگی فرد دیگر اعم از جان، آزادی و دارایی او آسیب برساند. زیرا انسان‎ها همگی مصنوع قادر متعال و صانع عاقل و لایتناهی و … خادمین یک فرمانروایند… آنها مال او و مصنوع او هستند و آفریده شده‎اند که برای خودشان، و نه دیگری، زندگی کنند… و عقل حکم می‎کند که… ]انسان به دیگری[ ضرر و آسیبی نرساند و خون کسی را نریزد، مگر آن که برای اجرای عدالت باشد و باید حتی از جان، مال و آزادی دیگری هم محافظت کند.» (Locke, P .271)

در اینجا لاک با نقد خود، در آزادی غیرمحتمل فرزند به عنوان موجود غیرخردمند، به جریان طبیعی مهمی در ولایت امور انسان‎ها دست می‎یابد. او در ابتدا از ولایت غیرسیاسی پدر بر فرزندان آغاز کرده است. زیرا پدر اولین کسی بود که فرزندان را از خطرهای طبیعت محفوظ داشته بود. در واقع پدر با درایت و قدرت عقل خود توانسته بود بر طبیعت سلطه یافته وظیفه خود را در سرپرستی همسر و فرزندان خود به خوبی انجام دهد. و از همین رو سزاوار احترام و ستایش بود. دارایی اندک خانواده‎ای که پدر گسترش داده بود، موجب می‎شد که طغیان‎های کمتری ایجاد شود و وقتی هم که نزاعی برمی‎خواست چه داوری بهتر از پدر می‎توانست وجود داشته باشد؛ کسی که ضمن حمایت از تمام افراد خانواده، چه طغیان‎گر و چه سازش‎گر، و در نظر گرفتن مصالح آنها، نسبت به همه با ملایمت و مهربانی رفتار می‎کرد. بنابراین برای فرزندان بسیار خوشایند بود که “با یک رضایت ضمنی وتقریباً اجتناب‎ناپذیر” راه را برای اقتدار پدر هموار نمایند. (Locke, P 317)و جای هیچ تعجبی نیست که آنها حتی در سنین بیست سالگی نیز ترجیح بدهند تحت لوای پدر و حکم او باشند. زیرا حکومت او به جای ایجاد محدودیت بیشتر جنبه حمایت داشت و “آنها نیز هیچ کجا نمی‎توانستند برای صلح، آزادی و فرصت‎های زندگی‎شان جای امن‎تری بهتر از ولایت پدر و حاکمیت او پیدا کنند.” (Locke, P. 318)

لاک حتی دوران‎های بعدی را هم خالی از معنای ولایت نیافته است. به نظر او بسیار پیشتر، قبل از آن که حکومت‎ها از ولایت به پادشاهی و سلطنت مطلقه تبدیل شوند، (Locke, P 267) زندگی اجتماع انسانی براساس ولایت یکی بر همگان استوار بود. زیرا طبع طغیان‎گر و آزمند انسان، گاه با انحراف عقل از میزان عرف و قانون طبیعت، انسان را به وادی تجاوز به حقوق همنوعان و شکستن قانون طبیعت و ایجاد فتنه می‎کشاند. (Locke, P .274) در این حالت اگر کسی نباشد تا او را تنبیه کند، “قانون طبیعت هم مثل تمام قانون‎های دیگر پوچ و بی‎محتوا می‎شود. لذا در وضعیت مساوات تام وکامل، جایی که برتری و قضاوت کسی بر سر دیگری نیست، برای تعقیب قانونی، هر کس حق دارد که خود را به اجرای قانون و استیفای خسارات اقدام نماید.” (Locke, PP. 271-272) اما آیا واقعاً موجودی که برادر خود را می‎کشد صلاحیت اجرای حکم و استیفای خسارات را دارا خواهد بود؟ (Locke, P. 276) و آیا او که ممکن است خود نیز چندی بعد خون انسان دیگری را بر زمین بریزد از صفت طغیان و درندگی، که هیچ انسانی از سقوط در آن امان ندارد، مبراست؟ (Locke, P. 276) پاسخ لاک به این پرسش منفی است، زیرا خود دوستی، همواره موجب می‎شود که انسان در هنگام قضاوت بر دیگری، که با او مخاصمه نموده، سخت گرفته همه چیز را در جهت منافع خود استوار نماید. و بدین ترتیب نتیجه کار حاصلی جز بی‎نظ