خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جاودانگی شریعت و ملاک های آن :

چکیده

اسلام آیین کامل خاتم و جاودانه الهی می باشد. در این مقاله نخست این نکته پرداخته می شود که نسبت و حمل وصف جاودانگی به اصل و گوهر دین (اعتقادات) به صورت مطلق است یعنی همه آموزه های اعتقادی اسلام ثابت و تغییرناپذیر است. اما شریعت و احکام فقهی اسلام اعم از فردی و اجتماعی در اصول ثابت آن جاویدان و غیر قابل تغییر است.

نویسنده برای اثبات جاودانگی شریعت به چهار دلیل ذیل استناد می نماید: ۱ حقیقیه بودن گزاره های دینی؛ ۲ اطلاق مقامی؛ ۳ آیات؛ ۴ روایات.

ادامه مقاله به تحلیل و تقریر ده ملاک جاودانگی دین و شریعت اختصاص یافته است که می توان به هماهنگی با فطرت وعقل, سهولت, دفاع از اصول اخلاقی, عدم مداخله در جزئیات و پویایی شریعت۱ اشاره کرد.

واژگان کلیدی: دین, شریعت, جاودانگی و ملاک های آن, حقیقیه انگاری گزاره های دینی, اطلاق مقامی, احکام ثابت و متغیر, فطرت و عقل.

آیین مقدس اسلام علاوه بر ادعای خاتمیت, مدعی جاودانگی نیز است. ادعای خاتمیت با جاودانگی ملازمه ای ندارد, زیرا ممکن است خداوند با ارسال آخرین پیامبر خود دفتر نبوت و شریعت را ببندد و طی نمودن ادامه راه را به عقول مردم بسپارد. پس بحث جاودانگی دین و اثبات آن خود مسئله ای مهم و از مباحث تکمیلی و ضروری بحث خاتمیت می باشد.

جاودانگی دین

آموزه های معرفتی و اعتقادی ادیان, به خصوص دین اسلام, قابل نسخ و تغییر نیست؛ این که آفریدگار جهان ممکن, خداوند متعالی با صفات کمال خاص است و حکمت و عدالت خداوند مقتضی رستاخیز دیگری است, این که اصول عقلی و وجدانی مقتضی است که انسان در برابر آفریدگار خویش تسلیم و سپاس گذار و منقاد باشد, از اصول و پایه های ادیان الهی است که به دلیل برگشت آن ها به عالم واقعیت, وجود جاودان و ثابتی دارند. به بیان دیگر, گوهر ادیان, تنها به فرض دو طرف, یعنی خدا و انسان, احتیاج دارند و با تحقق آن دو, وجود گوهر ادیان خود به خود پایدار خواهد بود و نمی توان آن را لغو و نادیده انگاشت.

حکم شریعت به معنای احکام فرعی اعم از عبادی, اجتماعی, اقتصادی و جزایی که از آن می توان به صدف دین تعبیر کرد می تواند از حکم گوهر دین متفاوت باشد. از این رو شرایع پیامبران پیشین با یکدیگر تفاوت هایی داشتند. به همین دلیل در قرآن کریم دین در همه جا به صورت مفرد و شریعت به صورت جمع استعمال شده است. چنان که حقیقت و گوهر دین در نزد خداوند, اسلام است اما شریعت برای هر قومی مختلف بوده است؛ «إنَّ الدّین عِندّاللهِ الإسلاَمُ»؛ (آل عمران (۳):۱۹). «لِکُلٍّ جَعَلنَا مِنکُم شِرعهً وَ مِنهَاجاً»؛ (مائده (۵): ۴۸).

بنابراین جاودانگی معارف و آموزه های معرفتی آیین مقدس اسلام از منظر عقل جای بحث ندارد, زیرا عقل به مجرد تصور و مطابقت آن ها با وقایع, به جاودانگی و استمرار ابدی آن ها حکم کرده و در عدم امکان نسخ ها آن ها تردیدی نمی کند.

در مسئله شریعت, عقل این احتمال را محال نمی انگارد که شریعت اسلام مانند شرایع پیشین متغیر و غیر جاودان باشد, از این رو ثبات و جاودانگی شریعت اسلام به دلیل درون دینی نیازمند است.

جاودانگی شریعت (کل یا بعض احکام)

گفته شد که از منظر عقلی تغییر گوهر دین محال است, اما تغییر شریعت امری ممکن است که در شرایع پیشین نیز واقع شده است. حال این سؤال مطرح است که چرا شریعت اسلام برخلاف شرایع پیشین جاودان و غیر متغیر است. آیا ثبات شریعت چهارده سده پیش به خاتمیت و جاودانگی دین آسیبی وارد نمی کند؟ به بیان دیگر, آیا مرور و تکامل زمان هیچ تغییری را در شریعت به وجود نمی آورد؟

در پاسخ سؤالات بالا نخست به این نکته ظریف اشاره می کنیم که احکام شریعت به تبع تنوع نیازهای انسان به دو قسم ثابت و متغیر تقسیم می شود. شریعت اسلام در برابر نیازهای ثابت انسان یک سری احکام ثابت و جاودان و در برابر نیازهای متغیر و جزئی انسان, احکام متناسب با آن را وضع و تقنین کرده است.

به عنوان مثال, اصل پرستش و کرنش آفریدگار متعال یک نیاز فطری و ثابت انسان است و اسلام آن را در شکل های مختلف مانند نماز و دعا از انسان خواسته است. هم چنین اصل عدالت, نیکوکاری, حرمت تصرف در مال دیگران, حرمت قتل, و تحریم اضرار به دیگران, از احکام ثابت شریعت محسوب می شوند.

در مقابل احکام ثابت, احکام متغیر قرار دارد که عمدتاً در احکام اقتصادی و اجتماعی بروز می کند.

در واقع تغییر این احکام به تغییر مصداق آن ها برمی گردد؛ مثلاً حرمت بیع خون یا بعض اعضای بدن مثل کلیه در صدر اسلام به دلیل عدم انتفاع محلل از آن بود, اما با پیشرفت علم, این عنوان تبدل یافته و از خون و کلیه می توان انتفاع محلل کرد۲که موجب حکم حلیت بیع آن دو می گردد. توضیح بیشتر بحث احکام ثابت و متغیر شریعت در مباحث آینده خواهد آمد.

بنابراین ثبات و جاودانگی شریعت اسلام به دلیل تعلق آن بر مصالح و مفاسد واقعی است که با حفظ و بقای این مناط نیازی به تغییر پیدا نمی شود. ضمن این که تغییر بعض احکام آن که با اصل اجتهاد امکان پذیر است, موجب تناسب آن ها با مرور زمان و تکامل علم می گردد.

پس مقصود از جاودانگی اسلام در ناحیه معارف و گوهر دین, استمرار حقانیت اسلام و عدم امکان نسخ آن توسط ادیان است؛ اما در ناحیه شریعت, مقصود جاودانگی کلیات شریعت (مبانی و اصول کلی فقه) است نه به صورت موجبه کلیه که شامل همه احکام شریعت باشد.

این فهم از جاودانگی شریعت را بزرگانی از فقها و اصولیین مانند شیخ انصاری (فرائدالاصول: ۴۵۷), آخوند خراسانی(ج۲: ۳۴۲), محقق نائینی(۱۳۶۸: ۵۱۵) و امام خمینی (۱۳۸۵: ۲۹)بیان نموده اند, چنان که شیخ انصاری در تفسیر حدیث «حلال محمد حلال الی یوم القیامه» می نویسد:

«ان الظاهر سوقه لبیان استمرار احکام محمد(ص) نوعاً من قبل الله جل ذکره الی یوم القیامه فی مقابل نسخها بدین آخر لا بیان استمرار احکامه الشخصیه» (فرائدالاصول: ۴۵۷).

ادله جاودانگی شریعت

برای اثبات جاوادنگی احکام شریعت می توان به ادله ذیل اشاره کرد:

۱ حقیقیه بودن گزاره های دینی

منطقیون قضایا و گزاره ها را به سه قسم ذیل تقسیم می کنند:

قضیه خارجیه: قضیه ای است که موضوع آن در عالم خارج در یکی از زمان ها تحقق داشته و حکم نیز بر آن حمل می شود؛ مثلاً دانشجویان دانشگاه دانشجویان درس خوان و مؤمن هستند.

قضیه ذهنیه: قضیه ای است که موضوع آن نه در عالم خارج بلکه فقط در ذهن تحقق دارد؛ مانند اجتماع نقیضین محال است. سیمرغ پرنده ای عظیم الجثه است.

قضیه حقیقیه: قضیه ای است که حکم و محمول آن به طبیعت و نفس الامر موضوع تعلق گرفته است با قطع نظر از این که موضوع در گذشته, حال یا در آینده تحقق خواهد یافت. صحت و صدق این نوع قضیه نه با تحقق خارجی یا ذهنی موضوع بلکه با نفس الامر معنا پیدا می کند, مثلاً مربع چهار ضلع دارد. انسان حیوان ناطق است. حکم این دو قضیه به نفس امر مربع و انسان تعلق گرفته است و شامل همه نوع مربع ها و انسان های گذشته, حال و آینده می شود. با این توضیح روشن می شود که قوانین و مقررات که در قوه و مقام قانون گذاری وضع و تصویب می شود, از نوع قضایای حقیقیه است. این نکته مورد اتفاق حقوق دانان است.

نکته دیگر این که: برخی مقصود از قضیه حقیقیه در شریعت را قضیه کلیه توصیف می کنند, به گونه ای موضوع آن, نه موضوعات خاص و خارجی بلکه مقدّرالوجود است.

در هر دو صورت (تحلیل موضوع به طبیعت یا مقدرالوجود) مشخص می شود احکام و مقرراتی که در کتاب و سنت از سوی خداوند و پیامبر(ص) به عنوان حکم شریعت وضع و تقنین شده است شامل همه مسلمانان اعم از عصر حضور و غیبت است, مثلاً قضیه «لِلّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ البَیتِ مَنِ استَطَاعَ إِلَیهِ سَبِیلاً» (آل عمران (۳): ۹۷) یک نوع قانون گذاری از نوع قضیه حقیقیه است که وجوب حج را برای همه مستطیعان ثابت می کند. بر اساس این, اصل و مبنا در قضایا و احکام دینی جاودانگی آن است, مگر این که دلیل و قرینه ای بر خلاف آن ثابت شده باشد. دلیل مورد اشاره را جمعی از اصولیین متذکر شده اند؛ (نائینی, فوائدالاصول: ۱۷۲).

۲ اطلاق مقامی

اطلاق دو قسم لفظی و مقامی تقسیم می شود. در اطلاق لفظی هنگام شک در شمول لفظ واحد بر همه مصادیق آن به اطلاق لفظ آن تمسک می شود, مثلاً اگر گفته شود: دانشجویان می توانند در اردو شرکت کنند, هنگام شک در شمول یا عدم شمول آن بر ترم اولی ها به اطلاق آن تمسک می شود.

اما اطلاق مقامی در جایی است که قانون گذار در مقام وضع قانون و تعلیم حکمی باشد, مثلاً شرط نمایندگی برای پارلمان را پنج شرط مشخص کند. یا قانونی را از تصویب گذرانده و برای آن اجل و وقتی را معین نکرده است. در این جا به اطلاق مقامی استناد می شود و وجود شرط دیگر نفی و اجل و وقت قانون مزبور غیر موقت و دایمی فرض می شود.

قوانین شریعت نیز بر چنین مبنایی استوار است. از آن جا که شارع مقدس قوانین شرع خود را به همان انسان ها خطاب کرده و برای آن زمان و وقت خاصی را لحاظ ننموده است, با استناد به اطلاق مقامی, دائمیت و جاودانگی آن استظهار و اثبات می شود. چنان که صاحب کفایه می نویسد:

«فالحکیم تبارک و تعالی ینشأ علی وفق الحکمه والمصلحه طلب شیء قانونا من الموجود و المعدوم حین الخطاب لیصیر فعلیا بعد ما وجد الشرایط و فقد الموانع بلا حاجه الی انشاء آخر»؛ (آخوند خراسانی, ج۱: ۳۵۵).

برخی از اندیشمندان اسلامی برای جاودانگی احکام شریعت به قاعده «اشتراک تکلیف» تمسک می کنند, که آن در حقیقت به دو دلیل پیشین برمی گردد, زیرا لازمه حقیقیه بودن گزاره های دینی و اطلاق مقامی, اشتراک مسلمانان نسل های بعدی با نسل اول و مخاطبان شفاهی وحی آسمانی است, یا مبنای آن ادله خاص است که اشاره خواهد شد؛ (حسینی, ۱۴۱۸: ۲۶ و فاضل لنکرانی, ۱۴۱۶: ۲۹۵).

۳ آیات

برخی از آیات به دلالت نص یا ظاهر بر جاودانگی آیین مقدس اسلام دلالت می کند:

۱ ۳ «إنَّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِّکرَ وَ إِنّا لَهُ لَحَافِظُونَ»؛ (حجر (۱۵):۹).

این آیه شریفه بر حفظ و بقای قرآن به صورت مطلق از طرف خداوند و تضمین عدم تحریف آن دلالت می کند. علامه طباطبایی در تفسیر این آیه شریفه می نویسد:

« فالآیه تدل علی کون کتاب الله محفوظا من التحریف بجمیع اقسامه من جهه کونه ذکر الله سبحانه فهود ذکر حی خالد»؛ (طباطبایی , ج۱۲: ۹۷)

علامه از عنوان وصف «لحافظون», صیانت قرآن در آینده را استفاده می کند؛ (طباطبایی, همان,ج۷: ۹۷), زیرا در ادبیات عرب صفت (اسم فاعل) برای دلالت در حال و آینده به کار می رود.

روشن است با اثبات جاودانگی قرآن, سرمدیت اصل شریعت و احکام عملی آن نیز ثابت می شود.

۲ ۳ «أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا القُرآنُ لِاُنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغَ»؛ (انعام (۶): ۱۹)

این آیه رسالت پیامبر(ص) را انذار مطلق انسان هایی که کلام الهی به آن ها می رسد, ذکر می کند.

علامه طباطبایی در ذیل آن می نویسد:

« یدل علی عموم رسالته(ص) بالقرآن لکل من سمعه منه او سمعه من غیره الی یوم القیامه»؛ (طباطبایی, همان, ج۷: ۳۹؛ العناوین: ۲۶)

۳ ۳ « وَ إِنَّه لَکِتابٌ عَزِیزٌ لاَ یَأتِیهِ البَاطِلُ مِن بَینِ یَدَیهِ وَ لاَ مِن خَلفِهِ تَنزِیلٌ مِن حَکِیمٍ حَمِیدٍ»؛ (فصلت (۴۱): ۴۲).

این آیه صراحت دارد که هیچ گونه بطلان و نسخی دامن گیر قرآن نخواهد بود. علامه طباطبایی در این باره می نویسد:

فالمراد بقوله «من بین یدیه و لا من خلفه» زمان الحال و الاستقبال ای زمان النزول و ما بعده الی یوم القیامه»؛ (طباطبایی, ج۱۷: ۳۹۷)

۴۳ «فَأَقِم وَجهَکَ لِلدّینِ حَنیِفاً فِطرَه اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیهَا لاَ تَبْدیِلَ لِخَلْقِ اللهِ ذَلِکَ الدِّینُ القَیِّمُ».

این آیه به طور صریح دین را که مراد اسلام است یک نوع فطرت و خلقت الهی توصیف می کند که با آفرینش انسان در هم آمیخته و چنان با آن عجین شده است که قابل تبدیل و انفکاک نیست. آیه شریفه نه تنها بر جاودانگی اسلام دلالت می کند, که در مقام تبیین و تفسیر مبنای علمی آن نیز می باشد؛ (طباطبایی, همان, ج۱: ۶۳).

۵۳ «هُوَ الَّذِی أََرسَلَ رَسُولُهُ بِالهُدَی وَ دِینِ الحقِّ لِیُظهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهُ وَ لَو کَرِهَ المُشرِکُونَ»؛ (توبه (۹): ۳۳؛ فتح (۴۸): ۲۸).

این آیه به عینه در سوره فتح و صف تکرار شده و تنها ذیل آن (و لو کره المشرکون) به «کفی بالله شهیدا» تغییر یافته است.

این دو آیه شریفه نه تنها بر جاودانگی اسلام بلکه بر غلبه آن بر تمام ادیان دلالت می کند که مبطل نظریه پلورالیزم دینی است. روایات مختلفی نیز در تفسیر آیه وارد شده است؛ (مجلسی, ۱۴۰۳ق, ج۲۴: ۲۳۶؛ ج۱۶: ۳۴۷ و ج۵۲ :۳۴۰).

۶ ۳ «و ما ارسلناک الا کافه للناس.»؛ (سبأ (۳۴): ۲۸).

این آیه به صورت شفاف مخاطبان پیامبر اکرم(ص) را نه معاصران یا انسان های چند سده بعد بلکه همه مردم توصیف می کند.

تذکرات

الف. با تأمل در آیات دلالت کننده بر جاودانگی, روشن می شود که این آیات در مقام تأکید بر جاودانگی دین اسلام و هم چنین قرآن مجید است و دلالت خاصی بر شریعت اسلام ندارد, اما اطلاق و عموم جاودانگی اصل قرآن و اسلام, بر جاودانگی شریعت به دلالت کل بر جزء (دلالت تضمنی) نیز دلالت می کند, زیرا که بخشی از قرآن و اسلام را شریعت و احکام تشکیل داده است (بنا به نظر معروف حدود پانصد آیه درباره احکام وارد شده است) که با فرض جاودانگی قرآن آیات احکام آن نیز جاودان خواهد بود.

ب. آیات مورد اشاره تنها بر جاودانگی قرآن کریم دلالت می کند, اما جاودانگی سنت و به خصوص شریعت, از این آیات استظهار نمی شود, بلکه برای اثبات جاودانگی سنت علاوه بر خود سنت که تفصیل آن می آید می توان به آیاتی تمسک کرد که به تبعیت و اطاعت از پیامبر(ص) امر می کند, مانند:

«وَ مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُم عَنهُ فَانتَهُوا وَاتَّقُوا اللهَ إٍنَّ اللهَ شَدِیدُ العِقَابِ»؛ (حشر (۵۹): ۷).

خداوند در این آیه به صراحت به اطاعت از اوامر و دوری از نواهی پیامبر امر می کند که شامل تکالیف دینی نیز می شود که روایاتی نیز بر این امر دلالت می کند؛ (کلینی, ۱۳۶۵, ج۱, ۱۳۶۵: ۲۶۵؛ مجلسی, ۱۴۰۳, ج۱۷: ۷ و ج۲۵: ۳۳۱). برخی از صحابه, تابعین و پیروان آن ها مانند ابن مسعود, حکم بن عمیر و شافعی این رأی را برگزیده اند؛ (قرطبی, ۱۴۱۴, ج۱۸: ۱۷؛ طباطبایی, ج۳: ۱۵۹).

« أَنزَلنَا إِلَیکَ الذَّکرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیهِمْ»؛ (نحل (۱۶): ۴۴).

این آیه شأن تبیین قرآن که شامل بیان جزئیات احکام می شود را به عهده پیامبر(ص) واگذار نموده است. مثلاً اصل نماز در قرآن است اما جزئیات آن از قبیل چگونگی و تعداد رکعات آن را باید پیامبر(ص) تبیین فرماید.

برخی از اندیشمندان اسلامی مانند قرطبی (قرطبی, همان, ج۱۹:۱۱۰), فخر رازی, (ج۲۰: ۳۸ و علامه طباطبایی, ج۴: ۳۸۸ و ج۱۲: ۲۵۹) این آیه را یکی از ادله حجیّت سنت نبوی ذکر کرده اند. (مصباح یزدی, ۱۳۷۶: ۴۰۵).

۴ روایات

روایات متعدد و متواتری درخصوص جاودانگی آیین مقدس اسلام و عدم نسخ آن و هم چنین استمرار و جاودانگی احکام شریعت از طریق پیامبر(ص) و امامان نقل شده است که در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود:

از پیامبر اسلام(ص) توسط امام باقر(ع) نقل شده است که:

«ایها الناس حلالی حلال الی یوم القیامه و حرامی حرام الی یوم القیامه»؛ (مجلسی, ۱۴۰۳, ج۲: ۲۶۰).

همچنین پیامبر(ص) فرموده است:

امت خود اعم از شاهد و غایب و نیز نسل های آینده که در ژن ها و رحم های پدر و مادرشان هستند به صله رحم سفارش می کنم؛ «اوصی الشاهد من امتی و الغائب منهم و من فی الاصلاب الرجال و ارحام النساء ان یصل الرحم»؛ (کلینی, همان, ج۲: ۱۱۵).

امام علی(ع) در وصف اسلام می فرماید:

«إِنَّ هَذَا الإسلاَمَ دِینُ اللهِ الَّذِی اصطَفَاهُ لِنَفسِهِ … ثُمَّ جَعَلَهُ لاَ انفِصَامَ لِعُروَتِهِ وَ لاَ فَکَّ لِحَلقَتِهِ وَ لاَ انهِدَامَ لِأَسَاسِهِ وَ لاَ زَوَالَ لِدَعَائِمِهِ وَ لاَ انقِلاَعَ لِشَجَرَتِهِ وَ لاَ انقِطَاعَِ لِمٌدًّتِهِ»؛ (نهج البلاغه, خطبه ۱۹۸).

امام باقر(ع) در پاسخ زراره از حلال و حرام الهی فرمود:

«حلال محمد(ص) حلال الی یوم القیامه و حرامه حرام الی یوم القیامه لا یکون غیره و لا یجیء غیره»؛ (کلینی, همان, ج۱: ۵۸).

امام صادق(ع) درباره قرآن کریم می فرماید:

«لان الله تبارک و تعالی لم یجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فی کل زمان جدید و عند کل قوم نحفی الی یوم القیامه»؛ (مجلسی, همان, ج۱۷: ۲۱۳).

سماعه از امام صادق(ع) روایت می کند که حضرت فرمود:

«حتی جاء محمد(ص) فجاء بالقرآن و بشریعته و منهاجه فحلاله حلال الی یوم القیامه و حرامه حرام الی یوم القیامه»؛ (کلینی, همان, ج۲: ۱۷).

ملاک های جاودانگی دین

پیش تر گفته شد که آیین مقدس اسلام علاوه بر ادعای خاتمیت مدعی جاودانگی خود تا قیام قیامت و تاریخ بشری می باشد. دلایل این ادعا به تفصیل گزارش شد.

حال این پرسش مطرح است که آیا اسلام دارای ملاک ها و پتانسیل جاودانگی را دارد؟ به دیگر سخن پارامترهای جاودانگی دین چیست؟ تا آنگاه به وجود آن در اسلام پرداخته بود؟

ملاک های ذیل در اتصاف دین بن جاودانگی و امکان سیلان آن در شکل های آینده قابل استقرا و تحلیل است:

۱ هماهنگی با فطرت انسانی

طبیعت و به تعبیر قرآنی فطرت انسان به گونه ای آفریده شده است که ذاتاً طالب حقیقت, کمال و رستگاری و بقا است. انسان وجود خود را ناقص و نیازمند می بیند و درصدد وصل به قدرت و غنی مطلق است. هر انسانی می تواند با رجوع به ذات و ضمیر درونی خود اذعان کند که خواستار کمال مطلق و سعادت, بقا و عدم فضای خویش است. انسان از مرگ می هراسد؛ چرا که در ورای آن وجود و بقای خویش را در فنا می بیند.

انسان با کوشش ها و زحمات طاقت فرسای خود می کوشد به خیر و سعادت دست یازد. انسان چون وجود خود را ناقص و مخلوق می یابد و برای جهان آفریدگار و وجود کاملی حس می کند, درصدد کرنش و پرستش وجود کامل مطلق است.

آیین مقدس اسلام آیین جاویدی است که به این نیازهای فطری انسان توجه داشته و آن ها را به نحو شایسته مرتفع می کند. آیین اسلام با تصویر واجب الوجود که منشأ فیض, قدرت و هستی عالم امکان از یک سو, و تصویر یک عالم رستاخیز این احساس را به انسان می دهد که با مرگ, هستی و حیات انسان قطع نمی شود, بلکه زندگانی در حیات دیگر با شکل بهتر از دنیا (البته در صورت نیکوکار و مؤمن بودن) استمرار خواهد داشت. پس دلهره و هراسی نباید از مرگ داشت, انسان می تواند با تهذیب نفس به قرب الهی نایل آید و از این طریق غریزه مطلق, کمال و جاویدان جویی خویش را اشباع کند.

اسلام با معرفی خداوند متعال به عنوان یگانه آفریدگار و هستی بخش جهان و انسان, حس پرستش و سپاس انسان را به سوی حق راهنمایی می کند. برخلاف بعضی ادیان و مکاتب دیگر که با شریک قرار دادن مانند بت ها و انسان, مثل حضرت عیسی به عنوان یکی از اقانیم سه گانه مسیحیت, حس پرستش انسان را منحرف نموده و او را اشباع نمی کند.

غریزه و فطرت انسان تنها به رستگاری معنوی و ابدی منحصر نشده است. انسان در دنیا طالب خیر و انتفاع بیش تر از انواع نعمت های دنیوی مثل غریزه شهوت است. اسلام با تجویز نعمت ها و زینت های دنیا و مذمت دنیا گریزی و انتخاب زندگانی رهبانی و هم چنین تشویق آیین زناشویی, این نیاز انسانی را رفع کرده است.

قرآن کریم ازدواج و تشکیل خانواده را از آیات الهی و مایه تسکین و آرامش نفس ذکر می کند و پیامبر اسلام(ص) در روایتی, ازدواج را از سنت های خویش می شمارد.

اسلام در وضع و تقنین دیگر قوانین و مقررات خود اعم از فردی و اجتماعی, اعتقادی و عملی اصل فطرت را لحاظ کرده است, که در مباحث بعدی به آن اشاره خواهد شد. شهید مطهری در این باره می گوید:

«مادر و منبع همه رازها و رمزها, روح منطقی اسلام و وابستگی کامل آن به فطرت و طبیعت انسان و اجتماع و جهان است. اسلام در وضع قوانین و مقررات خود رسماً احترام فطرت و وابستگی خود را با قوانین فطری اعلام نموده است. از این جهت است که به قوانین اسلام امکان جاویدانی بودن داده است»؛ (مطهری, ج۳: ۱۸۹).

۲ هماهنگی با عقل

قوام انسانیت انسان به قوه عقلانی او است. عقلانیت انسان موجب تفاوت جوهری او با سایر مخلوقات از جمله فرشتگان و حیوانات می باشد. عقل نعمت الهی در حق انسان است که با اتکا به آن انسان به شناخت جهان هستی, آفریدگار و هم چنین اداره زندگانی دنیوی خویش می پردازد. آیینی که مدعی جاودانگی است باید با عقلانیت انطباق و هماهنگی داشته باشد و حداقل عقل گریز و نه عقل ستیز باشد, و گرنه هر دینی با مقابله با عقل اصل وجود خود را از دست خواهد داد.

به عنوان مثال, آیین یهودیت و مسیحیت تحریف شده و مشتمل بر آموزه های خردستیز مانند تجسم خدا در قالب داستان کشتی حضرت یعقوب با خدا (سفر پیدایش ۳۲: ۳۰-۲۴), مسئله تثلیث۳, خرید و فروش آمرزش نامه,۴ مسئله خدا و گناه نخستین,۵ و اتهاماتی به پیامبران است که قلم از درج آن شرمنده است؛ (ر.ک: یوحنا, ۲: ۱-۱۱؛ سفر تکوین, ۱۹: ۳۰-۳۸؛ سفر خروج, ۲۹: ۳۶-۴۰؛ اشموئیل, ۱۶: ۱ و ۱۱: ۱۳؛ لوقا, ۷: ۳۳. برای اطلاع بیش تر ر.ک: فخر اسلام, ج۳؛ بشارات عهدین, ص۷۳ و ۱۷۷).

اما آیین مقدس اسلام و آخرین کتاب آسمانی که از آفت تحریف مصون مانده نه تنها تعارض و ستیزی با عقل ندارد, بلکه همیار و مشوق آن است. آیات متعددی وجود دارد که مسلمانان را به تعقل دعوت و از عدم تعقل منع می نماید.

«کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»؛ (بقره (۲): ۲۴۲) «قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الآیَاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»؛ (حدید (۵۷): ۱۷). «إِنَّ شَرَّ الدَّوابِّ عِنْدَاللهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاَ یَعْقِلُونَ»؛ (انفال (۸): ۲۲).

اسلام در عرصه اعتقادات, تقلید را برنمی تابد و پذیرفتن اصول عقاید را به دلیل و عقل منوط می نماید و در عرصه شریعت و فقه نیز عقل عِدل قرآن و سنت و از منابع استخراج شریعت محسوب می شود. اصولیین از اهتمام دین به عقل به عنوان یکی از منابع فقه به عنوان «ملازمه عقل و شرع» نام می برند؛ (ر.ک: شیخ انصاری, مطارح الأنظار: ۲۴۳ و همان, فوائدالاصول, ج۳: ۵۹).

۳ اهتمام به علوم

انسان برای استفاده از طبیعت و بهره گیری از آن به علوم تجربی مختلف متوسل می شود تا برای خود زندگانی راحتی مهیا نماید. ادیان آسمانی برای بقا و جاودانگی خود نباید مخالفتی با این شیوه داشته باشند, زیرا این شیوه خود از طبیعت و سرشت علم جویی بشر نشئت گرفته است.

هرگونه مخالفت با علم و منافع معقول آن به مخالفت با طبیعت و سرشت انسان بر خواهد گشت که بالتبع مورد پذیرش انسان قرار نخواهد گرفت. نمونه بارز آن مخالفت کلیسا در قرون وسطی و آغاز دوره رنسانس با علوم تجربی و تکفیر دانشمندان است که موجب افول مسیحیت شد و چه بسیار دانشمندانی که به همین دلیل به مخالفت با مسحیت روآوردند.

کلیسا در قرون وسطی به شدت به مخالفت و سرکوب دانشمندان و مبتکران و نظریه پردازان علوم تجربی پرداخت و برای این منظور دادگاه های ویژه تفتیش عقاید «انگیزیسیون» تشکیل داد که درآن بنا, به گزارش مورخان, صدها یا هزاران دانشمند به انواع کیفرها محکوم شدند؛ (دورانت, ج۱۸, ۱۳۶۸: ۳۶۰).

گالیله به جرم کشف حرکت زمین به دور خورشید در سال ۱۶۳۳ میلادی محاکمه و محکوم شد. راجر بیکن دانشمند نامی غرب چهارده سال حبس را تحمل کرد و ژان ژاک روسو و کانت از غضب و تهدید کلیسا مصون نماندند؛ (یر, ۱۳۷۱: ۱۹۳, ۱۲۹؛کاسیرر, ۱۳۷۰: ۳۳۶).

اما آیین مقدس اسلام از همان ابتدا مسلمانان را دعوت به فراگیری علوم تجربی مختلف, در کنار فراگیری علوم دینی نمود؛ چنان که پیامبر اسلام(ص) در روایت معروف «طلب العلم فریضه علی کل مسلم» (کلینی, ج۱: ۳۰۰) یادگیری علم را یک عمل واجب شمرده است.

هم چنین به تشویق پیامبر(ص) زید بن ثابت, زبان عبری یا سریانی- یا هر دو- را فراگرفت (زرین کوب, ۱۳۶۹: ۲۷) و بعدها نهضت ترجمه در میان مسلمانان رواج یافت و با ترجمه کتاب های مختلف, مسلمانان با علوم مختلف, از منطق و فلسفه گرفته تا علوم تجربی آشنا شده و خود به تکامل آن پرداختند که ره آورد آن پی ریزی با شکوه تمدن اسلامی بود که تمدن امروز مغرب زمین مدیون آن است؛ (زرین کوب, همان: فصل سوم).

نتیجه آن که: اسلام بر خلاف مسیحیت به تشویق فراگیری علوم مختلف و تمجید عالمان پرداخته است و امروز نیز این شیوه برای اسلام که مدعی جاودانگی است, یک اصل بنیادی محسوب می شود.

۴ سهولت و سادگی

یکی دیگر از ملاک ها و ویژگی های آیین جاوید که مدعی فراگیر بودن و جریان داشتن در حق همه انسان ها در همه اعصار است, لزوم قابل فهم بودن و سادگی در عرصه اعتقادات و آموزه دینی و دوری از تکالیف طاقت فرسا و زیان آور در عرصه عبادات و احکام فردی و اجتماعی است. اگر دینی در مقوله معرفتی و اعتقادی خود پیام آور آموزه های پیچیده و بغرنج و به تعبیری فلسفی محض باشد, تصور آن و در نتیجه تصدیق و ایمان به آن برای مردم مشکل آفرین خواهد بود و از مقبولیت عامه برخوردار نخواهد بود.

آیین یهودیت در نسبت عزیر به عنوان فرزند خداوند و آیین مسیحیت در نسبت عیسی به عنوان خدا یا یکی از خدایان سه گانه (اقانیم ثلاثه) با این مشکل روبه رو است که دین پژوهان مسیحی مسئله تثلیث را از رموز و معمای دینی غیر قابل حل خود توصیف می کنند که توضیح آن در پاورقی صفحات پیشین گذشت.

اما آیین مقدّس اسلام توسط پیامبر اکرم(ص) ابتدا با یک گزاره بسیار ساده یعنی «قولوا لااله الا الله تفلحوا» (مسند احمد, بی تا, ج۳۰: ۴۹۲), شروع شد و در مراحل بعدی با معرفی خداوند به عنوان آفریدگار انسان و تبیین صفات کمالی او و هم چنین آموزه رستاخیز ادامه یافت.

به دلیل سادگی آموزه های اسلام بود که در زمانی کوتاه در عصر پیامبر(ص) انسان های زیادی به این آیین گرویده و حاضر شدند تا پای جان برای پیشرفت مبانی آن پیش روند.

در جریان جنگ ها و تصرف شهرها, اسلام با مخالفان با مدارا رفتاری می کرد که این عامل خود موجب گرویدن ملت های دیگر به اسلام می شد. گوستاولوبون در این باره می گوید:

«زور و شمشیر موجب پیشرفت قرآن نگشت, زیرا رسم اعراب این بود که هر کجا را که فتح می کردند, مردم آن جا را در دین خود آزاد می گذاردند؛ این که مردم مسیحی از دین خود دست برمی داشتند و به دین اسلام می گرویدند و زبان عرب را بر زبان مادری خود برمی گزیدند, بدان جهت بود که عدل و دادی که از آن عرب های فاتح می دیدند, مانندش را از زمامداران پیشین خود ندیده بودند». (لوبون, بی تا: ۱۴۱)

خداوند متعال بارها در قرآن کریم تأکید نموده است که اراده اش بر جعل آموزه ها و احکام آسان و نفی عسر و حرج تعلق گرفته است:

«یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاَ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ»؛ (بقره (۲): ۱۸۵).

«مَا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ»؛ (حج (۲۲): ۷۸).

«یُرِیدُ اللهُ أَن

‎

یُخَفَّفَ عَنکُمْ»؛ (نساء (۴): ۲۸).

«مَا یُرِیدُ اللهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُم مِنْ حَرَجٍ»؛ (مائده (۵): ۶).

هم چنین قرآن کریم تأکید دارد که تکالیف اسلام در حد وسع و قدرت انسان است نه بیش تر:

«لاَ نُکَلِّفُ نَفْساً اِلاَّ وُسْعَهَا»؛ (انعام (۶): ۱۵۲).

«لاَ یُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلاَّ مَا آتَاهَا»؛ (طلاق (۶۵): ۷).

پیامبر اسلام(ص) نیز آیین و بعثت خویش را بر سهولت و تسامح استوار می داند:

«و لکن بعثتی با الحنیفه السهله السمحه»؛ (کلینی, ج۵: ۴۹۴).

فقها نیز با الهام از کتاب و سنت در صدد نظام مند کردن فقه براساس سهله و سمحه برآمده و برای آن قواعد خاص لحاظ نموده اند. در این باره می توان به «قاعده ید», «اصاله الصحه», «اصالت اباحه», «اصالت حلیت», «سوق المسلمین», «برائت», «طهاره», «احتیاط در دم و عرض مسلم» و «اضطرار», اشاره کرد؛ (نراقی, ۱۴۰۸: ۶۷).

۵ انسجام و استحکام درونی

از ویژگی های دین حق و جاوید آن است که آموزه های آن متقن و با یکدیگر هماهنگ باشد, به گونه ای که اولاً: با اجزای دیگر تعارض و ناهم خوانی نداشته و از هرگونه تعارض و ضدیت به دور باشد. ثانیاً: در عرصه های مختلف مانند اعتقادی, اقتصادی, اجتماعی و سیاسی همگی مانند اجزای یک ماشین, نقش خود را برای تحقق یک هدف از پیش تعیین شده, ایفا کنند.

خداوند در آیات متعدد به اتقان و استحکام قرآن تأکید می کند:

«وَ لَو کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللهِ لَوَجَدُوا فِیِهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً»؛ (نساء (۴): ۸۲)

«کِتَابٌ أُحْکِمَتْ آیَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَدُنْ حَکِیِمً خَبِیرً»؛ (هود (۱۱): ۱)

اتقان آیات قرآن مجید, خود بهترین دلیل بر آسمانی بودن و شایستگی آن برای جاودانگی می باشد, برخلاف عهد قدیم و جدید که مشتمل بر تناقضات مختلف می باشد.۶

آیین مقدس اسلام غایت و هدف ذاتی از آفرینش انسان و نبوت را تأمین سعات اخروی می داند و چون این سعادت, بدون سعادت و تأمین زندگانی مادی در حد اعتدال, نشدنی یامشکل است, از این رو دین به حیات دنیوی انسان نیز پرداخته و گزاره های دینی خود را به گونه ای تنظیم نموده است که این دو هدف قابل دست رس باشد.

بر اساس این, نظام های مختلف اسلام مانند نظام عبادی, حقوقی, جزایی, اقتصادی و اخلاقی همگی بر محوریت این دو هدف می چرخند. اسلام برای تأمین سعادت اخروی انسان برنامه ها و راه کارهای مختلف نظیر عبادات و احکام کیفری برای گناهکاران اخلاقی در نظر گرفته است. هم چنین متذکر شده است که عبادت نباید به گونه ای باشد که به ترک دنیا و رهبانیت منجر شود.

اسلام هم چنین برای سعادت دنیوی انسان راه کارهای مختلف مانند تشویق به آبادانی دنیا و استفاده از نعمت های دنیوی, عدالت اجتماعی, توزیع و گردش ثروت از طریق مالیات شرعی مثل خمس, زکات, صدقه, قرض الحسنه, و احکام کیفری برای متخلفان در نظر گرفته است.

وجود چنین احکام مرتبط با یکدیگر از نظام مند بودن دین اسلام حکایت می کند. تصویر نظام سیاسی و اقتصادی اسلام در فصل آینده به تفصیل خواهد آمد.

۶ پاسخ گویی به نیازهای معرفتی و فقهی روز (اجتهاد)

در عرصه معرفت و عمل یک سری سؤالات, شبهات و مشکلات برای انسان رخ می دهد که از دین کامل و خاتم انتظار می رود به گره گشایی آن ها بپردازد و گرنه جاودانگی آن مورد تردید قرار می گیرد.

آیین مقدس اسلام در عرصه معرفت و اندیشه با اتکا به عقل و فطرت نیز استفاده از قرآن و روایات, به تفسیر و تبیین جهان هستی و مسایل آن از قبیل اصل مبدأ و معاد پرداخته است.

راه کار دیگر اسلام برای پاسخ گویی به نیازهای جدید, توجه به تربیت و رشد عالمان و متخصصان دین و به رسمیت شناختن تفاسیر آنان است که به اصل «اجتهاد» معروف است. این شیوه در عصر پیامبر(ص) و ائمه اطهار با تشویق قرآن اِعمال می شد, از مفتیان معروف صحابه می توان به معاذ بن جبل (م ۱۷ یا ۱۸ قمری), عبدالله بن عباس (م ۳۱ ق), سلمان فارسی (م۳۶ق) و ابن مسعود (م۳۲ق) اشاره کرد. (جناتی, کیهان اندیشه, شماره ۴۸: ۴۱). پیامبر اسلام(ص) نمایندگان فرهنگی و دینی خود را به منظور پاسخ گویی به مخاطبان به سوی سرزمین های مختلف و دور گسیل می کرد که در این جا می توان به مسافرت حضرت علی(ع) و معاذ بن جبل به یمن اشاره کرد. خود ائمه اطهار به بعض یاران خود این اجازه را می دادند که به عنوان عالم دین به پاسخ گویی شبهات مردم در مقوله اندیشه و فقه بپردازند. امام علی(ع) از محتشم بن عباس فرماندار مکه می خواهد که پاسخ گوی سؤال ها و شبهه های مردم باشد؛ «أفت المستفتی»؛ (اسدالغابه, ج۴, ص۱۹۷).

هم چنین امام صادق(ع) از ابان بن تغلب می خواهد که در مسجد جلوس کرده و به حل و فصل فتاوی مردم بپردازد؛ «اجلس فی المسجد و أُفت الناس»؛ (اردبیلی, ۱۴۰۳, ج۱: ۹)

امام رضا(ع) نیز جواب سؤال یکی از اصحاب دور از دسترس خود, را به ی