خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مصاحبه با دکتر ایرج توتونچیان درباره…

مصاحبه با دکتر ایرج توتونچیان درباره پژوهشهای اقتصاد اسلامی در عربستان
چکیده
مطلع شدیم جناب آقای دکتر ایرج توتونچیان سفری سه ماهه به کشور عربستان سعودی داشته اند و با مراکز علمی آن سامان به گفتگو نشسته اند. موقعیت را مغتنم شمرده و برای اطلاع از دستاوردهای علمی این سفر به حضور ایشان رسیدیم. مباحثی را با ایشان در میان گذاشتیم و با برخوردی صمیمانه به سؤالات ما پاسخ گفتند. آنچه در پی می آید نتیجه این گفتگو است. عناوین مورد توجه در این مصاحبه عبارتند از: – آخرین دستاوردها و پژوهشهای اقتصاد اسلامی در عربستان – ابعاد اختلاف صاحبنظران اقتصاد اسلامی از نظر اختلافهای مذهبی و غیر آن – سطح آموزش کلاسیک و منظم رشته اقتصاد اسلامی در کشور عربستان سعودی – تفاوت سطح پژوهشهای اقتصاد اسلامی عربستان و ایران – ابعاد تاثیر تحقیقات اقتصاد اسلامی در اقتصاد عربستان – تحقیقات بانکداری بدون ربا و مشکلات و راه حلهای آن – راههای گسترش ارتباط در زمینه پژوهشهای اقتصاد اسلامی یا دیگر مراکز علمی خارج کشور
نامه مفید: جناب آقای دکتر بسیار خرسند می شویم که مهمترین دستاوردهای سفر به مراکز علمی عربستان را بدانیم.
جواب: با دعوت بانک توسعه اسلامی، برای مدت ۳ ماه به عربستان رفتم اما از نظر کیفیت و استفاده از امکانات علمی آن جا بهره های زیادی بردم که در چند محور خلاصه می شود:
۱ – در درجه اول با شخصیتهای علمی بانک توسعه اسلامی و دانشگاه ملک عبدالعزیز بیشتر آشنا شدم، چون طی ۱۳ سال گذشته در سمینارهای مختلف آشنایی اجمالی داشته ام و این سفر برای نشستهای خصوصی و علمی و مبادله دستاوردهای تحقیقی و علمی فرصت مناسبی بود.
۲ – قانون عملیات بانکداری بدون ربا که در سال ۱۳۶۲ در ایران تصویب شد که یکی دو مقاله را این جانب در جنبه های مختلف این قانون و مساله بانکداری بدون ربا انجام دادم و پس از آن به طور مشخص به بانکداری اسلامی پرداخته ام که در آنجا ثمره تحقیقهای این مدت کتبا و یا در سمینارهای مختلف ارایه گردید.
۳ – از جنبه های مثبت این سفر اینکه احساس کردم اختلاف نظرهای اعتقادی و مانند آن مانع آزاد اندیشی صاحبنظران اقتصادی عربستان نشده است. من از مشاور مدیر عامل بانک توسعه اسلامی تعجب کردم و خیلی هم خوشحال شدم ایشان – که در سالهای ۷۷-۱۹۷۶ رییس دانشگاه ملک عبدالعزیز بودند و اکنون مؤسس مرکز تحقیقات اقتصاد اسلامی در آن دانشگاه هستند – کتاب «اقتصاد ما» نوشته شهید صدر را در همان سالها برای درس اقتصاد اسلامی انتخاب کرده اند و هر دو جلد کتاب «اقتصاد ما» هنوز مورد استفاده دانشجویان آن دانشگاه است. به هرحال برای من خیلی جالب است که فردی از عربستان با توجه به اختلافاتی که وجود دارد این قدر جسارت داشته که چنین کاری انجام دهد. به همین مناسبت خاطره ای را اضافه کنم که در آنجا با یک فرد انگلیسی و استاد دانشگاههای انگلستان آشنا شدم که علاقه مند به اقتصاد اسلامی بود و همزمان با اقامت من، دو هفته به آن جا آمده بود و بنابراین بود که دو هفته دیگر مجددا به آنجا سفر کند. ایشان در مدت اقامت خود مقاله ای در ویژگیهای کتاب اقتصادنا (شهید صدر) ارایه دادند. البته این نشانه پر محتوا و آموزنده بودن این کتاب بزرگ است که همواره مورد استفاده صاحبنظران سطح اول قرار دارد.
مورد دیگر اینکه اعضای هیات علمی دانشگاه ملک عبدالعزیز در مرکز تحقیقات اقتصاد اسلامی چهارشنبه ها میزگردی داشتند و از ما هم دعوت شده بود، یکی از آقایان که غالبا مرا از بانک توسعه اسلامی به دانشگاه می بردند، سؤالهای متعددی مطرح می کرد و بحث می شد. یکی از سؤالات ایشان از کتابهای مرحوم طالقانی و شهید دکتر بهشتی بود. البته کتاب مرحوم طالقانی ترجمه شده بود و آنجا بود. من هم شهید مطهری را معرفی کردم و او می پرسید ایشان هم روحانی هستند، به هرحال اینها برای من خیلی آموزنده بود.
۴ – کشور ما متاسفانه آنچنان که شایسته انقلاب اسلامی است، در برگزاری سمینارهای اقتصاد اسلامی، بخصوص همایشهای بین المللی بانکداری اسلامی موفق نبوده است. آنها انتظار داشتند که دستاوردهای زیادی داشته باشیم و ارایه دهیم و همواره آماده بوده و هستند که در برگزاری همایشها با ما همکاری داشته باشند.
ما در گمنامی شدیدی به سر می بریم و از دو منبع بزرگ تحقیقات اقتصاد اسلامی دور هستیم. آنها هیچ اطلاعی از تحقیقات اقتصاد اسلامی در کشور ما ندارند. همگان به اتفاق انتظار داشتند درباره شرایط اقتصادی – اجتماعی کشور و بخصوص در زمینه اقتصاد اسلامی مطالبی به زبان انگلیسی یا عربی عرضه شود. آنان آمادگی دارشتند مقاله های عربی را عرضه و چاپ کنند. ایشان به حدی علاقه مند بودند که حاضر بود مقاله های فارسی را توسط دانشجویان افغانی دانشگاه ترجمه کرده و استفاده کنند.
به هرحال تصور می کنم اگر ما یک زمانی موفق شویم، مرکز پژوهشهای اقتصاد اسلامی دایر کنیم، می توانیم ارتباط تنگاتنگ و قوی، برای مبادله اطلاعات و حتی دانشجو و بلکه در تمام سطوح فرهنگی داشته باشیم.
۵ – آخرین مطلب این بود که به جهت استفاده از تحقیقات گسترده شان که با سرمایه گذاریهای عمده و در کشورهای متعدد انجام می شود و متخصصهای فراوانی را گرد آورده اند، نامه ای به رییس مؤسسه تحقیقات اقتصاد اسلامی و رییس مرکز تحقیقات اقتصاد اسلامی نوشتم و از آنان درخواست کردم، نشریات خود را برای سازمانهای پژوهشی – آموزشی ما ارسال دارند و آن را جزء مشترکین خود قرار دهند، و طی فهرستی اسم دانشگاهها و مؤسسه های تحقیقاتی از جمله دانشگاه مفید را دادم. که از این پیشنهاد استقبال شد و تا آنجا که اطلاع دارم این نشریات برای بعضی فرستاده شده است.
بلکه اضافه کردم برای دانشگاه مفید(ره) و امام صادق (علیه السلام) علاوه بر مطالب انگلیسی می توانند نوشته های عربی را هم بفرستند.
نامه مفید: به نظر جنابعالی آخرین تحقیقات یا پیشرفت پژوهشهای اقتصاد اسلامی در مراکز علمی عربستان چیست؟
جواب: همچنان که در بیشتر کشورهای دنیا رواج دارد، تحقیقات تابع علاقه محقق است. در عربستان هم این چنین است و دانشگاه یا مرکز تحقیقات موضوع خاصی را توصیه نمی کند، اما سمینارهایی که تشکیل می شود و بحث اصلی تعیین می گردد، مقاله های اساتید بر محور یک موضوع دور می زند. بنابراین تعیین یک یا چند موضوع و محور پژوهشی چندان دقیق نیست. اما شاید بتوان ادعا کرد آنجا دو موضوع بیشتر مورد نظر است.
۱ – بانکداری امری تجربی است و مؤسسه های پژوهشی وجود دارد که تجربیات بانکهای ربوی را جمع آوری و تجزیه و تحلیل می کنند. در عربستان نیاز به چنین مؤسسه ای برای بانکداری بدون ربا از طرف هر دو مرکز احساس می گردید. اما بانکهای غیر ربوی در کشورهای اسلامی آماده ارایه اطلاعات لازم نبودند، به عبارت دیگر آنها سعی دارند بین بانکها کانال مبادله اطلاعات برقرار کنند و تجربه عملیات بانکی بدون ربا را عمق و گسترش دهند. اما متاسفانه بانکها اطلاعات دقیق را نمی دهند و بیشتر فرمهایی هم که برای جمع آوری اطلاعات می فرستند یا بر گردانده نمی شود و یا بعضی از موضوعات را جواب نمی دهند.
۲ – موضوع دیگری که پیش از این نیز مورد تحقیق ایشان بوده و به نظر می آید اکنون نیز مورد دل مشغولی آنان است. موضوع بورس اوراق بهادار است که چگونه می توان بورس اوراق را با مبانی اسلامی تطبیق داد و در کشورهای اسلامی استفاده کرد؟ چون بسیاری از مسلمانان تمایل دارند که پولهای خود را در مراکز غیر ربوی سرمایه گذاری کنند.
اگر این تحقیق به نتیجه برسد و با کلیه ضوابط و موازین شرع منطبق باشد، پس اندازهای زیادی را در هت سرمایه گذاری به جریان می اندازد.
نامه مفید: همانطور که می دانید اختلاف صاحب نظران، بخصوص در علوم اقتصادی امری طبیعی است. حال آیا پژوهشگران اقتصاد اسلامی در عربستان درباره نظام اقتصادی اسلام از نظر مبانی – اهداف – مسایل – شیوه پژوهش و مانند اینها، اختلاف نظر دارند؟ این اختلاف نظر بیشتر در چه زمینه هایی است؟
جواب: بین ما و ایشان اختلاف زیادی نیست. گمان می کنم اختلاف بیشتر مربوط به مسایل غیر اقتصادی باشد. من نیز درباره نمازخواندن و عبادتم مورد سؤال قرار گرفتم، اما در مسایل اقتصادی احساس می کنم فصل مشترک گسترده ای هست زیرا امامان چهارگانه اهل تسنن از شاگردان امام صادق علیه السلام بوده و مبانی و اصول را از آن حضرت علیه السلام فرا گرفته اند. لذا بحث عدالت و توزیع درآمد نزد آنان نیز روشن و پذیرفته بود. بانکداری اسلامی نیز مورد توافق بود البته در بعضی جزییات مانند سفته بازی اختلاف نظر بود. البته بین ایشان هم اختلاف نظر بود همچنانکه اینجا بین همکاران دانشگاهیمان نیز اختلاف نظر هست.
البته تنها اختلاقی که در مسایل اقتصادی بین شیعه و سنی می شناسیم، خمس است، که آنها بر زکات تمرکز دارند و ما علاوه بر زکات، خمس را نیز واجب می دانیم.
من فکر می کنم فصل مشترک ما خیلی بیشتر از وجوه اختلاف است، و این زمینه مناسب برای همکاری و همفکری متقابل را فراهم می کند.
من از نزدیک علاقمندی آنان را دیدم، اگر چه همه نظرات من مورد تایید ایشان نبود، و حتی عکس العمل شدیدی هم ایجاد می کرد، اما با اشتیاق سخن را می شنیدند. بدیهی است که این بحثها لازمه پیشرفت علم است. بدون اختلاف نظر و نقد، علم هم پیشرفت نمی کند.
نامه مفید: یکی از نشانه های پیشرفت مطلوب در هر علم وجود تحصیلات منظم و کلاسیک مربوط به آن است. آیا در مدت حضور در عربستان به تحصیلات کلاسیک و منظم در اقتصاد اسلامی برخورد کردید؟ آیا رشته دانشگاهی به آن اختصاص دارد؟ در کدام دانشگاه و در چه مقطعی؟
جواب: در دانشگاه ملک عبدالعزیز تحصیلات منظم و کلاسیک در رشته اقتصاد اسلامی وجود دارد که منابع علمی آن از مرکز تحقیقات اقتصاد اسلامی تهیه می شود، پژوهشگران مرکز تحقیقات خود در مقطع دکتری مشغول تحصیل می باشند که مجموعه تحقیقات ایشان کتابخانه ای را تشکیل می دهد و من چند روزی در آن کتابخانه این تحقیقات را ملاحظه کردم و تحقیقهای دقیق و جالب توجهی انجام شده بود.
علاوه بر این بانک توسعه اسلامی و مرکز تحقیقات اقتصاد اسلامی دانشگاه ملک عبدالعزیز همایشهای منظمی را در کشورهای مختلف برگزار و درسهایی را درباره اقتصاد اسلامی مطرح می کنند. مثلا پیش از بازگشت از عربستان مشاهده کردم در حال تنظیم برنامه ای هستند برای برگزاری دوره ای در واشنگتن درباره بانکداری اسلامی که یک نفر از بانک توسعه اسلامی همراه چند نفر از دانشگاههای کشورهای دیگر به آنجا اعزام شوند.
دانشگاه «لاپر بورد» از انگلستان با عربستان قراردادی منعقد کرده است که در آنجا مدرک تحصیلی در اقتصاد اسلامی در مقطع های کارشناسی ارشد و دکتری می دهند.
دقت کنید چقدر نسبت به احداث این مراکز و تقویت آنها و سرمایه گذاری و جدی بودن مصمم هستند که بانک توسعه اسلامی جایزه ای را سالانه به طور متناوب یک سال به اقتصاد اسلامی و یک سال به بانکداری اسلامی اختصاص داده است، جایزه ای معادل تقریبا ۰۰۰،۴۰ دلار که یکی از آقایان جایزه ۰۰۰،۳۰ دلاری برده است.
اما در کشور ما با داعیه انقلاب اسلامی، موضوع اقتصاد اسلامی از نظر تحصیل، تحقیق و عمل چگونه است؟!! در دانشگاهها تنها دانشگاه مفید (ره) و امام صادق علیه السلام به اقتصاد اسلامی گرایش دارد که مدرک تخصصی در این زمینه نمی دهند و یا در سطح کارشناسی یک درس اختیاری به نام بانکداری اسلامی وجود دارد که اغلب برگزار نمی شود، و در سطح کارشناسی ارشد درس موضوعات انتخابی در اقتصاد اسلامی هست که به زمینه تحقیقات و جدی بودن استاد بستگی دارد. حتی اگر رساله کارشناسی ارشد یا دکتری درباره اقتصاد اسلامی انجام پذیرد، مرتب این سؤال مطرح می شود که نتیجه این تحقیق در این مملکت به چه کاری می آید؟!!
لذا در همایش سازمان برنامه و بودجه درباره برنامه سوم می بینیم علی رغم اینکه مجری همایش هم گفت: قانون اساسی اقتصاد اسلامی را سرلوحه همه برنامه ها اعلام کرده است، از میان ۶۸ مقاله ارایه شده در این همایش ملی حتی نام اقتصاد اسلامی هم برده نشد و این در حالی است که بعضی از بانکهای آمریکا پولی را به دانشگاه هاروارد داده اند که درباره بانکداری اسلامی تحقیق کند. یا در کشورهای اروپایی ۳ یا ۴ بانک اسلامی وجود دارد، بخصوص در آلمان بانکداری اسلامی را مفید یافته اند و در پی رفع مشکلات حقوقی آن هستند.
نامه مفید: دیدگاه مراکز علمی عربستان پیرامون علم اقتصاد اسلامی چیست؟
جواب: اغلب آقایانی را که من دیدم در نوشته هایشان هم از کتاب اقتصادنا استفاده می کنند و هم می گویند ما مکتب اقتصاد اسلامی داریم و بر اساس دستورات آن، می توان الگوی اقتصاد اسلامی ساخت. اما نسبت به علم اقتصاد اسلامی مطلبی نشنیدم و من هم موافق نیستم.
آنچه به نام علم اقتصاد وجود دارد و غربیها بیش از ۲۰۰ سال در این زمینه تحقیق کرده اند، باید گفت: طبقه بندیهایی که انجام داده اند خوب است.
مثلا در بحث مصرف کننده، در علم اقتصاد موضوعهای متنوعی پوشش داده می شود و نظریه های مصرف مطرح می شود، اما یک مصرف کننده مسلمان از نظر نوع درآمد، نوع کالا و میزان مصرف، ضابطه دارد. ما می توانیم تمام این مطالب را در بحث مصرف کننده پوشش دهیم.
در بحث سرمایه گذاری; اگر کلاسیکها و کینزین ها سرمایه گذاری را تابع بهره می دانند، در اسلام بهره تحریم شده است. بنابراین ما سرمایه گذاری را تابع عامل دیگری مانند نرخ سود می دانیم، ولی به هرحال بحث از سرمایه گذاری است که بحث درباره آن در علم اقتصاد امری لازم و ضروری است.
موضوع سوم که می توان مثال زد حجم دولت است.
میزان فعالیت بخش خصوصی در مقایسه با بخش دولتی در هر دو مکتب اقتصاد اسلامی و سرمایه گذاری قابل بحث است، در اسلام، بخش دولتی به عنوان یک سازمان مالیاتی، پذیرفته شده است، اما نسبت به آموزش و بهداشت مثلا تاکید فراوان شده است. بنابراین باید جزء هزینه های زیر بنایی اولیه شمرده شود در حالی که اقتصاد سرمایه داری برداشت دیگری از آنها دارد.
شاید مهمترین مورد اختلاف، بانکداری باشد ما هم به بانک نیاز داریم. نهادی باید باشد که پس اندازها را جمع آوری کند و در بخش سرمایه گذاری هزینه کند، این یک اصل مسلم است. اما عملکردها در دو اقتصاد متفاوت است. ما باید در بانکها آنگونه عمل کنیم که احتمال ربا هم نرود.
من از آقایان هم مطلبی غیر از این ندیدم، البته نظریه های خوب فراوان اند و این به معنای اتفاق نظر نسبت به جزءجزء این مطالب نیست و حتی این نظر را نداشتند که بانک ما الزاما باید شبیه بانک سرمایه داری باشد چون در آن صورت بحثی از اقتصاد اسلامی نباید طرح کرد. اما در علم اقتصاد اسلامی این اتفاق نظر بود و شاید منشا آن کتاب پایه ای و اصلی یعنی اقتصادنا باشد که مورد استفاده همه ماست.
نامه