خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جایگاه مردم در اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه از جنبش تنباکو تا انقلاب اسلامی :

مطالعه موردی آیت الله میرزای شیرازی، نائینی، مدرس و امام خمینی(ره

)

چکیده: این مقاله در پی آن است تا نشان دهد که هر چه از عصر جنبش تنباکو و مشروطه

به عصر انقلاب اسلامی نزدیکتر می شویم تکیه بر نقش مردم در حکومت در اندیشه سیاسی

علما افزوده می شود. به تبع آن رهبران نهضت خواهان مشارکت سیاسی بیشتر مردم در

حکومت می شوند و چون به عنوان رهبران دینی و معنوی جامعه مورد قبول مردم بودند، لذا

خواسته آنان در حرکتهای اجتماعی و سیاسی مورد اقبال جامعه قرار می گیرد . در عمل

سیاسی نیز شاهد مشارکت بیشتر مردم در تضمین سرنوشت خویش هستیم ؛ به گونه ای که بعد

از پیروزی انقلاب اسلامی، مشارکت سیاسی مردم در امر حکومت نهادینه شده و به صورت یک

حق و بلکه بالاتر تکلیف در می آید

.

مقدمه

تقریبا از یکصد سال گذشته

 

به این طرف و از نهضت تنباکو و مشروطیت در ایران، مردم

خواهان نقش بیشتری در حکومت

بوده اند و در عمل نیز شاهد حضور فعال آنها در عرصه های

مختلف سیاسی و اجتماعی کشور بوده ایم. هر چه از نهضت تنباکو و مشروطه به عصر حاضر

نزدیک تر می شویم این حضور چشمگیرتر ، فعال تر و فراگیرتر می شود که اوج آن در

پیروزی انقلاب اسلامی به نمایش گذاشته شد

.

در این فاصله زمانی، علمای شیعه به عنوان یکی از تاثیر گذارترین و پر نفوذترین

اقشار جامعه ایران در توجیه نظری و بسط این نقش در جامعه تلاش بسیار کردند که برای

هیچ ناظر منصف تاریخی قابل انکار نیست. لذا به منظور ردیابی تاریخی این مسئله در

اندیشه و عمل علمای شیعی چهار تن از علمای مشهور تاریخ معاصر ایران را در چهار مقطع

تاریخی یعنی آیت ا… میرزای شیرازی در جنبش تنباکو، آیت ا.. محمد حسین نائینی از

علمای مشروطه ، آیت ا.. سید حسن مدرس از علمای عصر پهلوی اول و امام خمینی (ره) را

در عصر حاضر به عنوان نمایندگانی از علمای شیعه در دوره های مورد نظر انتخاب

کرده ایم تا به ارزیابی اندیشه و عمل آنها در زمینه نقش و جایگاه مردم در حکومت

بپردازیم. این مقاله با استناد به اندیشه و عمل این بزرگان در صدد است تا نشان دهد

هر چه از عصر جنبش تنباکو و مشروطه به عصر انقلاب اسلامی نزدیکتر می شویم تکیه بر

نقش مردم در حکومت در اندیشه سیاسی علما افزوده می شود و به تبع آن خواهان مشارکت

سیاسی بیشتر مردم در حکومت می شوند وچون به عنوان رهبران دینی و معنوی جامعه

موردقبول مردم بودند لذا خواسته آنان در حرکتهای اجتماعی و سیاسی مورد اقبال جامعه

قرار می گیرد و درعمل سیاسی شاهد مشارکت سیاسی بیشتر مردم در تعیین سرنوشت خویش

هستیم به گونه ای که بعد از پیروزی انقلاب، مشارکت سیاسی مردم در امر حکومت نهادینه

شده و به صورت یک حق و بلکه بالاتر تکلیف

در می آید. بنابراین فرضیه اصلی این

نوشتار عبارت خواهد بود

:

درطول یکصدسال گذشته هرچه از عصر میرزای شیرازی و نائینی(جنبش تنباکو و مشروطه) به

عصر امام خمینی (ره) نزدیکتر می شویم تکیه برنقش مردم در حکومت در اندیشه سیاسی

علما ، افزوده می شود و در عمل نیز مردم از یک نقش حاشیه ای وابزاری در حکومت به

نقش اصلی و از مشارکت ظاهری منفعلانه به مشارکت نهادی فعال و تاثیرگذار در عرصه های

سیاسی تبدیل می شوند

.

الف- آیت الله میرزای شیرازی؛ ارایه دهنده فهمی جدید از قدرت مردم

برخی تاریخ نگاران پیدایش مفهوم ملت ، مردم به معنای جدید را در ایران به عصر

مشروطیت بر می گردانند و معتقدند این مفهوم برای اولین با در ادبیات سیاسی مشروطه

بروز پیدا کرده است.(حائری،ص۵۶) در این دوره مردم با آگاهی یافتن از حقوق خود در

حکومت به کمک و رهبری علمای شیعه توانستند نقش خود را در حکومت گسترش دهند وحتی تا

آنجا پیش رفتند که با ایجاد نظام مشروطه و نهاد های ملی جدید مثل مجلس شورا، به

قدرت سیاسی مطلقه استبدادی مهار زده و آن را محدود سازند. اما آنچه ذکر آن در اینجا

اهمیت دارد این است که پیش در آمد و مقدمه این اقدام بزرگ سیاسی را باید در چند سال

پیش از آن و در نهضت تنباکو جستجو کرد چرا که نمی توان باور کرد چنین حرکت عظیمی که

منجر به صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه قاجار شد و بعد از آن مبارزاتی که

برای حفظ اساس مشروطیت توسط مردم به پشتیبانی علمای بزرگ نجف و ایران شد به یکباره

و بدون زمینه ذهنی و عینی صورت گرفته باشد. به نظر نگارنده مردم در واقع در قیام

تنباکو با کمک و پشتیبانی مرجع بزرگ شیعی میرزای شیرازی پی به قدرت واقعی خود برده

و فهمیده بودند اگر برای رسیدن به یک خواسته متحد شوند و با یکدیگر همبستگی داشته

باشند می توانند تا عمق دربار پادشاهی نیز نفوذ پیدا کنند و برخلاف اراده سلطان ،

اراده جمعی خود را به کرسی بنشانند. این خود آگاهی از قدرت خویش سر آغاز تحولاتی شد

که سرنوشت حداقل یک قرن پس از خود را رقم زد

.

در قیام تنباکو عنصر جدیدی وارد ادبیات سیاسی جامعه و علمای شیعه شد که تا آن زمان

به این شکل وجود نداشت. این عنصر جدید چیزی جز حضور مردم در عرصه سیاست و حکومت

نیست، امری که به اجبار وجود وحضور خود را در عرصه سیاست به حکومت تحمیل می کردو از

حکومت می خواست که حق آنها را به رسمیت بشناسد. این بار مردم به عنوان ابزاری در

دست حکومت و پادشاه نبودند که با تکیه برآنها پادشاهان کشور گشایی کنند بلکه به

عنوان قدرتی مطرح شدند که در مقابل پادشاه و امیال او قرار گرفتند

.

علمای شیعه نیز تا پیش از این قیام عظیم، از نفوذ خود در مردم و قدرت بسیج توده ای

خود یا در جهت بیگانه ستیزی و دفاع از استقلال و حریم کشور استفاده می کردند مانند

آنچه در فرمان جهاد کاشف الغطاء یا آیت اله محمد مجاهد در جنگهای اول و دوم ایران و

روس در زمان فتحعلی شاه رخ داد،(رجبی، ص۲۳) یا به جهت اصلاح پاره ای از سیاستهای

حکومت یا تغییر نخبگان حاکم از باب نصیحه الملوک به صورت موردی گوشه ای از قدرت و

نفوذ خود در مردم را به پادشاهان نشان می دادند و بعد از حل مسئله، فروکش می کرد

مثل آنچه که در رابطه با قتل گری بایدوف و حمایت حاج میرزا مسیح مجتهد از آن رخ

داد(لسان الملک، ص۴۲۱) و هیچ گاه گستره ملی پیدا نکرد

.

اما آنچه این بار در نهضت تنباکو رخ داد و مسبوق به سابقه نبود حضور مردم در صحنه

سیاسی، نه به مانند گذشته در همراهی با حکومت، که در مقابل قدرت استعماری خارجی و

حکومت پادشاهی توامان بود. اگر چه در ظاهر حضور مردم به فرمان میرزای شیرازی در

مقابل یک امتیاز استعماری خارجی بود اما این امتیازی بود که دستگاه حکومت به یک

قدرت خارجی داده بود. از این مهم تر گستره ملی این حرکت است و همانگونه که در کتب

تاریخی آمده مردم تهران و تبریز و شیراز و اصفهان و مشهد در این حرکت مشارکت

داشتند[۱] و حتی دامنه این تآثیر تا حریم خصوصی ناصرالدین شاه نیز رسید

.

اعتماد السلطنه در روزنامه خاطرات خود در این رابطه نوشته است

:

«

طوری مسئله تنباکو مهم است که حتی اندرون خود شاه به هیچ وجه نمِی کشند. شنیدم شاه

فرموده بود به زنهای خودش که کی قلیان را حرام کرده؟ بکشید این چه حرفی است؟ یکی از

خانمهای آبرومند عرض کرده بود: همان کسی که ما را به شما حلال کرده همان کس قلیان

را تا در

”

اداره خارج مذهب است به ما حرام کرده»[۲

]

بنابراین؛ حضور مردم در گستره ملی و مقابله غیر مستقیم با حکومت استبدادی ناصری، دو

اتفاق جدید در عرصه سیاست ایران است و رهبری این کشف جدید قدرت نهفته در اجتماع در

دستان روحانیت شیعی است. این اتفاق جدید و تکیه بر قدرت مردم در حکومت نه تنها در

واقعیت سیاسی توانسته بود قدرت خود را به دستگاه استبدادی نشان دهد و باعث عقب

نشینی سریع حکومت از موضع خود و پرداخت غرامت به شرکت انگلیسی رژی شود(فوریه،

ص۲۰۹) که توسط اجتماع و علمای شیعی نیز فهم شده بود به گونه ای که در ادبیات به

کار گرفته شده توسط آنها قابل مشاهده است. میرزای شیرازی در نامه ای به ناصرالدین

شاه ، بر قدرت مردم تکیه می کند و از حقوق و کرامت آنها سخن به میان می آورد

:

«

حقیقت باید اهل اسلام براهالی سایر ملل و دول به مرزبانی شاهنشاه اسلامیان

اعزاله تعالی نصره مباهات نمایند که با کمال استقلال و نهایت مطاوعت رعیت همین که

محقق شد که این اختصاص منافی ملت و بر عموم رعیت شاق است ، محض اعلای کلمه ملت و

رفاه عموم رعیت … بالمره رفع همه مفاسد مترقبه را فرمودند»(اصفهانی کربلایی ،

ص۲۴۵

).

شیخ حسن کربلایی از شاگردان برجسته میرزای شیرازی که در وقایع تحریم تنباکو حضور

داشته و اثر منحصر به فرد «تاریخ دخانیه» را که حاوی اسناد و اطلاعات مهمی از این

واقعه مهم تاریخی است به رشته تحریر در آورده است قدرت ملت را به عنوان یک ابزار

قوی در برابر استعمار خارجی و موجب عزت علما و جامعه ایران در دنیا می داند و

معتقداست ضعیف نگه داشتن ملت باعث سلطه بیشتر بیگانگان بردولت و حکومت شده است

:

«

این معنی معلوم ومعین بود که سلطنت ایران در یک حال نزع ممتدی است… سبب

عمده و منشاء [انتشار] اصلی این ضعف مزاج و انحطاط قوای دولت ایران تا به این پایه

، همان ضعف نفوذ کلمه ملت بود که سبب حرکات فرنگی مابانه بعضی کارگزاران مملکت ،آن

درجه نفوذ کلمه وآن مرتبه اقتداری را که ملت اسلام در این مملکت دارا بود از یک

چندی به این طرف به تدریج چندان کاسته و ضعیف شده بود… و مردم فرنگستان نیز همین

حال ملت را مسطره [خط کش] و مقیاس کار خودشان گرفته ، حرکات آینده خودشان را در

ایران از روی نقشه معین می کردند و چون روح ملت را در تن این مملکت به نهایت پژمرده

و افسرده و ضعیف یافته بودند ، این بود که عموم فرنگستان از این شورش وجوش ملی

ایران که در این واقعه امتیاز به ظهور رسید به غایت در عجب شده ،شور وغلغله این

هنگامه تمامی ممالک آسیا و اروپا را فرا گرفت»(اصفهانی کربلایی، صص ۲۴۱-۲۴۰

).

به نظر می رسد اتفاق جدید در حوزه نظری در این مقطع، درک و فهم اجتماع و علما از

قدرت خود وآگاهی آنها از ارزش آن است که مقدم بر هر اقدام جمعی است. یعنی درک درست

از خود و موقعیت خود، مقدم بر هر حرکت موفق اجتماعی بیرونی است. شاید این آیه قرآن

کریم که می فرماید خداوند سرنوشت هیچ ملتی را تغییر نمی دهد مگر آنگه مردم آن

سرزمین نخست در خود تغییر بوجود آورند(رعد،۱۱) ناظر بر همین مسئله باشد. لذا باید

گفت این نهضت ها و قیام ها و انقلاب های بزرگی که در تاریخ ایران در یکصد سال گذشته

به وقوع پیوسته است و به این معنا قیام تنباکو، سر آغازی از این نوع قیام ها ی

آگاهانه است. پیش از آنکه انقلابی در جامعه و حکومت باشد انقلابی در درون است که

مقدمه انقلاب برون را فراهم کرده است. اگر چه حرکت جمعی بیرونی و انقلاب خود نیز

می تواند فهم و آگاهی و درک درونی را نیز کامل کند . به هر حال آنچه در اینجا قصد

بیان آن را داشتیم این است که مردم و علما در نهضت تنباکو پی به اعجاز قدرت خود

بردند و دستگاه حکومتی جبّار را در مقابل اراده خود خوار و ضعیف یافتند و این جسارت

را پیدا کردند که خواهان حق بیشتری در حکومت شوند. این بیداری و فهم جدید سرآغاز

حرکتهای جمعی دیگری در تاریخ ایران بودکه هر چه زمان می گذشت بر این درک افزوده

می شد

.

در این میان ، علمای شیعی در توسعه این اگاهی و درک اجتماعی نقش بسیاری ایفا

کردند. خاصیت جنبش تنباکو تنها مختص جامعه وعلما نبود که پی به قدرت واقعی خود

ببرند بلکه در نقطه مقابل باعث گسترش فهم دستگاه حاکمه جور از قدرت واقعی مردم و

اسلام و علما شد. آنها پی به میزان تاثیر گذاری اسلام و علما در جامعه بردند قدرتی

که از نگاه دستگاه حاکمه مغفول مانده بود و به یکباره به عنوان یک تهدید جدی در

مقابل حکومت عرض اندام میکرد و قدرتش را به رخ حکومت می کشید. ملکم خان ارمنی که

خود ازعمّال هیات حاکمه قاجاریه بود و در دشمنی او با دین و روحانیت شکی نیست و در

دادن امتیاز به بیگانگان مشارکت داشته است، بعد از اینکه مورد غضب دستگاه ناصری

قرار می گیرد در روزنامه «قانون» خود که در انگلیس منتشر می کرد در رابطه با قیام

تنباکو، بر قدرت اسلام و مردم و فهم دستگاه حکومت از این قدرت اعتراف کرده چنین

می نویسد

:

«

نهضت اخیر علیه انحصار تنباکو، قدرت پنهانی اسلام را نشان داد ولی این هیجان

عمومی یک موضوع کوچک و درجه دوم بود. مهم تر از آن تمام تشکیلات استبدادی و فشاری

است که امکان داد حقوق ملت به بیگانگان فروخته شود. وظیفه علما و از همه بالاتر

میرزا حسن شیرازی به عنوان مرجع تقلید آن بود که اعلام نمایند که اطاعت از حکومت

استبداد برخلاف آنچه دولت وانمود می سازد یک وظیفه دینی نیست. هر گاه فردا علمای

عظام در مساجد ایران اعلام فرمایند که اجرای اوامر ظلم منافی روح اسلام و مخرب

آسایش عالم و مستوجب قهر الهی است کدام ظالم است که در مقابل چنان اعلام عام از

مستی غرور خود سراسیمه نشود

. »

ب- آیت الله محمد حسین نائینی؛ نظریه پرداز دینی حقوق مردم در حکومت

بعد ازپیروزی مردم در قیام تنباکو و پی بردن به اهمیت قدرت خود، اعتماد به نفسی که

در نتیجه اتحاد و همدلی تا حصول نتیجه در آنها پیدا شده بود موجبات حرکت بزرگ تری

را بوجود آورد که از آن به عنوان انقلاب مشروطه یاد می کنیم. به مدد تجربه این قیام

عمومی بود که در انقلاب مشروطه، شاهد حضور پررنگ تر مردم در سیاست هستیم که این بار

در شکلی ملی ، استبداد داخلی را نشانه گرفته و دنبال محدود کردن قدرت مطلقه پادشاه

و بسط قدرت ملت بود که تا آن زمان رعیت خوانده می شد و مملوک پادشاه به حساب

می آمد

.

در نهضت مشروطه گسترش مشارکت مردم در امور سیاسی را در سطح بسیار فراتر از آنچه در

قیام تنباکواتفاق افتاده بود شاهد هستیم و مطالبات سیاسی مردم نیز در تغییر یک

سیاست مانند لغو امتیاز تنباکو باقی نمانده بود، بلکه خواهان تغییر در ساختار حکومت

و تبدیل نظام پادشاهی استبدادی به یک نظام مشروطه مردمی بودند. پس هم مشارکت عملی

مردم در سیاست توسعه یافته بود وهم مطالبات سیاسی آنها گسترش پیدا کرده بود. در

چنین شرایطی باید به نقش مراجع و علمای بزرگ شیعه در هدایت دینی این نهضت توجه کرد

که آگاهانه دنبال بومی کردن نظام مشروطه و مجلس شورا بر اساس آموزه های دینی بودند

تا از افتادن جامعه وحکومت در دامان نظامهای غربی و لائیک جلوگیری کنند ودر عین حال

مردم بتوانند به حقوق حقه خود در قبال حکومت دست پیدا کنند . در میان علمای طراز

اول بجز مرجع عالیقدر شیعی آخوند خراسانی که نقش بسزایی در این جهت داشت ایت اله

محمد حسین میرزای نائینی و کتاب بسیار مهم وی تحت عنوان « تنبیه الامه وتنزیه

المله» از جایگاه ویژه ای برخوردار است. آیت ا.. نائینی را باید نظریه پرداز دینی

حقوق مردم در حکومت دانست که سعی کرد حضور عملی مردم در سیاست را از منظر اسلامی

تئوریزه کند واز مملوک و عبد پادشاه بودن، آنها را خارج کند وبر سریر قدرت نشاند تا

حق خود را از حکومت بستانند و برای قدرت سرکش دولت مهاری باشند

.

نائینی مشارکت مردم در سیاست را با توجیه نظری نظام مشروطه ونهادهای مرتبط با َآن

مانند مجلس که نمایندگان مردم در آن حضور داشتند به عنوان ابزاری برای محدود

کردن قدرت سرکش پادشاهی به کار گرفت. بنابر این نائینی یک گام جلوتر از استادش

میرزای شیرازی که توده مردم را در مقابل امتیازات استعماری به حرکت در آورده بود

وبا نشان دادن قدرت بسیج توده ای خویش، دستگاه استبدادی قاجاریه را به لرزه در

آورده بود حرکت کرد. او مشارکت عملی گسترش یافته مردم در نهضت مشروطیت را در مقابل

حکومت استبدادی تبدیل به یک حق کرد و با استدلال های قوی دینی از لحاظ نظری از آن

دفاع کرد و مردم را شریک پادشاه در قدرت سیاسی دانست

:

«

آحاد ملت با شخص سلطان در مالیه وغیرها از قوای نوعیه شریک ونسبت همه آنها متساوی

ویکسان و متصدیان امور همگی امین نوعند نه مالک ومخدوم ومانند سایر اعضاء و اجزاء

در قیام به وظیفه امانت داری خود مسئول ملت و به اندک تجاوز ما خوذ خواهند

بود.»(نائینی، صص ۱۲-۱۱

)

او مشارکت مردم در حکومت را نه به عنوان امتیازی که حاکم از باب تفضّل وترحّم به

مردم می دهد بلکه از باب حق آنها می داند وبه زعم وی اگر در تاریخ گذشته از

پادشاهان و وزرا کسانی بوده اند که حقوق مردم را رعایت می کردند و مردم آنقدر آزادی

داشتندکه حتی به پادشاه نیز اعتراض کنند اولا از باب تفضل بود نه حق وثانیا به فرض

آنکه چنین باشد آنقدر نادر واندک است که نمی توان آن را به تمام حکومتها تعمیم داد

.

«

تواند شد که شخص سلطان هم خودش مانند انوشیروان مستجمع کمالات وهم از امثال بوذر

جمهر ، قوهعلمیه وهیات مسدده و رادعه نظاری انتخاب نموده برخود گمارد و اساس مراقبه

ومحاسبه ومسئولیت را بر پای دارد ، لکن گذشته از آنکه باز هم به مشارکت و مساوات

ملت با سلطان وسد ابواب استیثارات در مالیه وغیرها وآزادی ملت در اعتراضات و غیرها

غیر وافی و از مقوله تفضل است نه از باب استحقاق، علاوه بر همه اینها مصداقش منحصر

ونایاب تراز عنقاء واز کبریت احمراند ، ورسمیت و اطرادش هم از ممتنعات

است»(نائینی،ص۱۳

).

از نظر نائینی وقتی مشارکت مردم در حکومت از جمله حقوق آنها باشد بنابر این باید

آنقدر آزاد باشند که بتوانند دولت را مورد سئوال یا اعتراض قرار دهند او در این

رابطه می نویسد

:

«

تمام افراد اهل مملکت به اقتضای مشارکت و مساواتشان در قوی و حقوق، بر مواخذه و

سئوال و اعتراض قادر و ایمن، و در اظهار اعتراض خود آزاد وطوق مسخریت ومقهوریت در

تحت ارادت شخصیه سلطان و سایر متصدیان را در گردن نخواهند داشت»(نائینی، ص۱۳

).

و برای این نوع مشارکت و حق اعتراض مردم شواهدی از تاریخ اسلام به عنوان نمونه ذکر

می کند

:

«

در صدر اسلام استحکام این دو اصل [ آزادی و برابری] و مسئولیت مرتبه بر آنها به

جایی منتهی بود که حتی خلیفه ثانی با آن ابهت وهیبت به واسطه پیراهن که از حله

یمانیه بر تن پوشیده بود، چون قسمت احاد مسلمین از آن حله ها بدان اندازه نبود در

فراز منبر از آن مسئول [استیضاح شد] ودر جواب امر به جهاد لاسمعاً ولاطاعه شنود،

وبه اثبات آنکه پسرش عبداله قسمت خود را به پدرش بخشیده و آن پیراهن از این دو حصه

ترتیب یافته است اعتراض ملت را مندفع ساخت وهم در موقع دیگر در جواب کلمه امتحانیه

که از او صادر شده بود « لنقومنک بالسیف»[۳] استعماع کرد، و به چه اندازه از این

درجه استقامت امت اظهار بشاشت نمود.» (نائینی، ص۱۶

)

گذشته از این، نائینی با ارائه سه دلیل عقلی ونقلی وبه استناد آیات وروایات بر این

حق مردم در حکومت صحه می گذارد

:

۱-

لزوم مشورتی بودن حکومت اسلامی که با استفاده از آیات وروایات به اثبات آن می

پردازد

.

۲-

مردم به دلیل مالیاتی که برای حفظ مصالح نوعیه به حکومت می پردازند حق مشارکت در

حکومت دارند

.

۳-

از جهت وجوب نهی از منکر که در اسلام از مسلمات است وبرای جلوگیری از تجاوزات

سلطان به حقوق ملت ، مردم حق مشارکت در حکومت را دارند به عبارت نائینی در این باره

توجه کنیم

:

«…

لکن گذشته از آنکه نظر به شورویه بودن اصل سلطنت اسلامیه چنانچه سابقا مبین شد،

عموم ملت از این جهت وهم از جهت مالیاتی که از برای اقامه مصالح لازمه می دهند حق

مراقبت ونظارت دارند واز باب منع از تجاوزات در باب نهی از منکر مندرج وبه هر وسیله

که ممکن شود واجب است و تمکن از آن در این باب به انتخاب ملت متوقف است.» (نائینی ،

صص ۷۹-۷۸

)

تحلیل نائینی از حکومت مشروطه ونقش مردم در این نظام یک تحلیل کارکردی است او در

وهله نخست بهترین نوع حکومت را بر اساس برداشت های اسلام شیعی ، حکومت معصوم می

داند و معتقد است وظایف و کارکردهایی که برای حکومت مطلوب متصور است به بهترین شکل

قابل اجراست و این نه به خاطر حق مطلق فردی معصوم برای حکومت است بلکه به این دلیل

است که قوانین الهی در این نوع حکومت بهتر اجرا می شود و به مردم ظلمی روا داشته

نمی شود. در چنین حکومتی این وظایف به خاطر خصلت ذاتی عصمت در امام و اتصال او به

منبع وحی تامین شده است. اما در زمان غیبت امام معصوم که به تعبیر وی « دست امت از

دامان عصمت کوتاه »(نائینی، ص۴۱) است با پذیرش نظام مشروطه و لوازم آن مانند مجلس،

حاکمیت جمعی مردم را به جای حاکمیت غصبی سلطان جائر قرار می دهد هر چند این نوع

حکومت، از نظر او، حکومت مطلوب و ایده آل مانند حکومت معصوم نیست اما معتقد است با

ایجاد چنین حکومت و مجلسی می توان به انجام نسبی کار کردهای حکومت از ناحیه عقول

بشری امیدوار بود

.

بنابراین؛ او مجلس مشروطیت و حضور نمایندگان مردم در این مجلس را به عنوان تجلی

اراده جمعی، در یک تحلیل فقهی به عنوان جایگزینی برای عصمت معصوم در حکومت معصوم

شیعه قرار می دهد وبا نگاهی کارکردی به حکومت ، مجلس را که متشکل از اگاهان و عقلای

جامعه است مناسب برای اداره جامعه می بیند و کار کرد این نهاد را بهتر از نظام

پادشاهی می داند . او معتقد است ، از آنجا که در عصر غیبت ، از اصل لزوم حکومت

گریزی نیست و از طرفی در زمان معصوم به سر نمی بریم تا با توجه به «اصل عصمت» و

مصونیت او از « خطا و اشتباه » که « بنابر مذهب طائفه امامیه اعتبارش در وحی نوعی

» (

نائینی، ص۱۲) شرط است وبا اتکا ء بر آن نمی توانیم از ظلم و استبداد در امان باشیم

، به ناچار در زمان غیبت باید جایگزینی برای این اصل پیدا کنیم که وظایف امام معصوم

را در حد « قوه بشریه» (نائینی، ص۵۶) انجام دهد که بتواند در حکم «مجازی از آن

حقیقت و سایه و صورتی از آن معنی وقامت»(نائینی، ص۱۳) باشد. بنابر این «گماشتن قوه

وهیئت مسدده [منظور مجلس شورا است] بنابر اصول مذهب ما طائفه امامیه، قدر مقدور از

جانشین قوه عاصمه عصمت»(نائینی، ص۵۷) است که «این مسدد ورادع خارجی ، به قدر قوه

بشریه »(نائینی، ص۵۶) می باشد

.

نکته ای که در اینجا ذکر آن لازم است این است که مشروطه ای که نائینی به حکم ثانوی

به آن ملتزم شده بود و از آن دفاع می کرد یک مشروطه اسلامی و بومی شده به وسیله

احکام دین و شریعت بود. این نوع مشروطه تجویزی نائینی، با مشروطه غربی ای که در

کشورهایی مانند انگلیس اجرا می شد و یا مشروطه ای که روشنفکران ایران در آن زمان

دنبال آن بودند بسیار متفاوت بود. این مشروطه اسلامی که تبیین نظری و دینی آن را از

زبان نائینی دنبال کردیم همان مشروطه ای بود که مراجع پشتیبان مشروطیت در لایه

ذیحجه ۱۳۲۷ از آن به دفاع برخاستند و نوشتند

:

«

به عون الله و حسن تأئیده همچنان که مشروطیت و آزادی سایر دول و ملل عالم بر مذهب