خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نقش آفرینی زنان صحابه در حماسه عاشورا

چکیده

در بیابان کوچک کربلا تمامی نمودهای اصلی دین از ولایت گرفته تا نماز، حجاب، صبر، ایمان، امر به معروف و نهی از منکر، تولاّ و تبرّا با شرکت همه اقشار، از طفل شیرخوار گرفته تا کودک، نوجوان، جوان، کهن سال (از زن و مرد) تجلّی خاص یافته است.

در میان ابعاد وسیع عاشورا، خالق سبحان عنایتی خاص به زن نموده است تا در این طرّاحی الهی، بهترین شیوه اتصال زن را به ولایت الهی نشان دهد و راه دفاع از آن را بیاموزد، تا در کنار شهادت عزیزانش، نقش های گوناگون همسری، مادری، خواهری و دختری را در فرهنگ دینی ایفا نماید و خشونت، مادیّت و بردگی فرهنگ مادی را با عشق و ایثار بشکند و دیدگاهی نو را در منظر دینی به دنیا عرضه دارد.

کلیدواژه ها: عاشورا، زنان، مبارزات سیاسی، جهاد، زنان صحابه، حمایت، شهادت، حجاب، سوگواری.

مقدّمه

به راستی، اباعبداللّه الحسین علیه السلام چه چیزی را می خواست متحوّل سازد و برای این کار به چه ساختاری نیاز داشت؟ چگونه نیروی انسانی خود را سامان دهی کرد؟ چه سلاحی برای این قیام به کار گرفت؟ نظام اطلاع رسانی خود را چگونه طرّاحی کرد تا عاشورا در بیابان کربلا نمیرد؟ الگوی انتخابی او در گزینش نیروی انسانی شرکت کننده در واقعه کربلا چه بود؟

بیابان کوچک «کربلا» منطقه ای بود که دید انسان را به وسعت کره خاکی، یا به وسعت تمامی جهان گسترش داد. امام حسین علیه السلام نگرشی وسیع نسبت به تمامی مشکلات بالقوّه و بالفعل را، که در راه رکود انسان بود، ایجاد کرد و ریشه اصلی بحران را مدّ نظر قرار داد، تا دامنه بحران را محدود به عاشورا و قیام امام ندانند و اثرات آن را بر پیکر فرهنگ و زندگی خود درک کنند. حضرت با طرّاحی نظام تبلیغی خود، جلوی تمامی حدسیات و شایعات را گرفت و جوّ روانی مردم را مخاطب خود ساخت و در مدت کمی به آن ها که می خواستند جامعه را از زیر نفوذ دین خارج کنند، بلکه دین را تحت نفوذ ضوابط غیردینی درآورند، فهماند که «ولایت» رمز جدایی ناپذیر دین از سیاست است.

طرّاحی عاشورا

حضرت در طرّاحی خود، تمامی اهرم هایی را که دشمن برای رکود دین و خارج کردن آن از متن زندگی به کار گرفته بود، جمع نمود. بی شک، یکی از این محورهای مهم «زنان» بودند.

نوع نگرش به زن، که دین مبین اسلام تلاش کرده بود آن را از تحقیر و تبعیض جدا کند و به رشد برساند تا زمینه فعالیت و کارآمدی او را فراهم کند، مجددا در تهدیدی جدّی قرار گرفت. زنان بر اساس سیاست های شوم دشمن، دوباره هزینه تلقّی شدند، نه سرمایه؛ بازیچه به نظر می رسیدند، نه متفکر و متعهد؛ وسیله ای بی اراده در دست دشمن معرفی گردیدند، نه انسانی مستقل. بر اساس این ضرورت بود که رسالت جدید زن نیز در عاشورا رقم زده شد، تا توجه تمامی انسان ها به سوی زن به عنوان محل تجلّی ارزش های ولایی معطوف گردد. ثمره کامل تلاش های اهل بیت علیهم السلام ، اینک در نسل دوم اسلام معلوم می شد و زن با صدارت زینب کبری علیهاالسلام ، مسئولیت اتصال آرمان ها را به ساحت جامعه پیدا می کرد.

متفکران می گویند: هر قیامی دو جنبه دارد: ۱. فلسفه قیام؛ ۲. شیوه قیام.

در طرّاحی شیوه قیام عاشورا نیز دو جنبه «شهادت» و «اسارت» مطرح بودند و زنان در آن سهمی بزرگ داشتند. «عاشورا» قیام یک امام با چند مرد و زن و کودک بود که نمونه عینی رسالت هر انسانی، اعم از زن و مرد، را نشان می دهد.

در صدر اسلام، حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله کوشید تا توجه را به سوی زنان معطوف دارد و برای این امر، خود به هدایت و سرپرستی زنان صحابه پرداخت و در جهت ارتقای آگاهی و فرهنگ آنان قیام کرد. حرکت های حضرت زهرا علیهاالسلام در جانب داری از امام علی علیه السلام و تداوم آن به وسیله حضرت زینب علیهاالسلام نشان دهنده این تلاش چشمه نور است که بسیاری از زنان صحابه در مکتب آنان درس آموختند و به حماسه سازی پرداختند. اما به همان میزان که پیشوایان دین در جهت رشد و تواناسازی آنان تلاش داشتند، دشمنان دین به بازگردان آنان به استضعاف و شی ء شدن، اصرار می ورزیدند و ثمره کامل تلاش در تربیت زنان، در سال ۶۱ در بیابان کوچک کربلا به بار نشست تا زنانی که به سبب جاهل نگه داشتنشان، کمتر توانسته بودند موقعیت راستین خود را دریابند، با دیدن عاشورا، وظایف و رسالت خود را دوباره مرور کنند و حضرت زینب علیهاالسلام که در طول قیام، پیام های رسالت خود را از برادر می گرفت، در عصر عاشورا رسالت خود را آغاز کرد و آن چنان پرقدرت نظام تبلیغی خود را پیاده نمود که دشمن را مجبور به پاسخ گویی به خود کرد و مردم را طالب پاسخ به سؤالات خود و کاهش پنهان کاری دستگاه ساخت.

طرّاحی «نظام پاسخ گویی»، خود نوعی مبادله قدرت است که حضرت زینب علیهاالسلام با این شیوه، حاکمان را واداشت تا در برابر عملکردشان پاسخگو باشند، به گونه ای که مردم آن ها را مسئول دانستند و موظّف به این جواب گویی کردند!

زینب کبری علیهاالسلام این کار را با تحقق سه هدفِ زمینه ای میسّر ساخت:

۱. معرفی رهبر معنوی بر اساس فراهم کردن اطلاعات لازم برای مردم؛

۲. ارزیابی عملکرد یزید و عمّالش در قبل و بعد از عاشورا؛

۳. تحریض و آگاه سازی مردم به مقابله در برابر سیاست های دشمن.

زنان صحابه در واقعه عاشورا

الف. حمایت زنان پیش از واقعه عاشورا

۱. زنان در هسته های مقاومت: تاریخ عاشورا تاریخ دیگری است؛ تاریخی مملوّ از عشق و ایثار و بندگی، و در این طرّاحی، زنان منزلتی خاص دارند. در تمامی نقش های مؤثر در واقعه کربلا، همچون ایجاد هسته های مقاومت، حمایت، تشجیع، تشویق محارم خود به حمایت از ولیّ خدا و پیوستن به یاران امام و همراهی با زینب کبری علیهاالسلام ، زنان شرکت داشتند. پیش از عاشورا، زمانی که بسیاری از مردان از یاری اهل بیت علیهم السلام در هراس بودند، شیرزنانی خود را سپر دفاع از حضرتش نمودند.

ماریه، از قبیله عبدالقیس و دختر سعد، زنی شیعه بود که خانه اش در کوفه مرکز تجمّع دوستداران اهل بیت علیهم السلام و بحث و انتشار خبر از آنان بود. او افرادی همچون یزید بن نبیط با دو پسرش، غلامش عامر، سیف بن مالک و ادهم بن امیّه را به طرف کربلا گسیل داشت.^(۲)

۲. حمایت زنان از امام حسین علیه السلام :

۱. در کوفه، زمانی که همه دست از یاری مسلم بن عقیل (سفیر امام حسین علیه السلام ) کشیدند، طوعه امّ ولد، اشعث بن قیس، زن اسید الحضرمی، او را پناه داد و از او پذیرایی کرد.^(۳)

۲. دلهم بنت عمرو، زن زهیر بن القین، زمانی که دریافت زهیر برای دیدار امام حسین علیه السلام به سفیر امام جواب رد داده است، به تحریض او پرداخت و گفت: «اَیبعثُ الیکَ ابنُ رسولِ اللّهِ ثُمَّ لا تأتِیه؟ سبحانَ اللّه! لو اَتیتَهُ فَسمعتَ مِن کلامِه ثُمَّ انصرفتَ»؛^(۴) آیا پسر پیامبر به سوی تو سفیر می فرستد و تو نزد او نمی روی؟ سبحان اللّه! برخیز و برو، سخن او را بشنو و بازگرد. زهیر پس از صحبت با امام خود، شادمانه به سوی دلهم بازگشت، وسایل خود را جمع کرد و دلهم را برای دوری از آسیب های احتمالی دشمن (پس از واقعه کربلا) طلاق داد و او را به همراه غلامش به سوی خاندانش فرستاد و خود به سوی امام شتافت.

۳. همسر عبداللّه عمیر کلبی در «نخیله» (لشکرگاه) کوفه، لشکریان ابن زیاد را در حال حرکت دید، از همسرش پرسید: این سپاه کجا می رود؟ گفت: می روند با حسین بن علی علیه السلام بجنگند. زن آرزوی شهادت او را کرد و عبداللّه میل خود را برای شهادت با همسر خود در میان نهاد. زن گفت: چه فکر خوبی کردی! خدا تو را هدایت کند، مرا هم همراه خود ببر.^(۵)

ب. حمایت زنان پس از واقعه عاشورا

۱. در لشکر ابن سعد:

۱. اولین کلاه امام حسین علیه السلام از خز بود. مردی از کنده آن را برداشت و زمانی که نزد زنش ام عبداللّه آمد، آن را از خون شست؛ زنش گفت: آیا جامه پسر دختر پیامبر صلی الله علیه و آله را ربوده ای و در خانه من آورده ای؟ بیرون برو! … دوستانش می گفتند که این مرد، همیشه مفلوک و بیچاره بود!^(۶)

۲. خولی بن یزید سر امام حسین علیه السلام را به کوفه برد، اما چون درِ کاخ عبیداللّه را بسته یافت، آن را به خانه خود برد، سر مبارک امام حسین علیه السلام را زیر تشتی نهاد و نزد زن دوم خود، که از بنی اسد حضرمی به نام نوار، دختر مالک بن عقرب بود، رفت. زن گفت: چه خبرداری؟ گفت: برایت ارمغانی آورده ام که تا روزگار است، دولتمند باشی! اینک سر حسین علیه السلام در سرای توست. زن گفت: وای بر تو! مردم زر و سیم می آورند، تو سر پسر پیامبر صلی الله علیه و آله را می آوری؟ به خدا سوگند! هرگز با تو در یک خانه نخواهم بود. از بستر برخاست و از خانه به صحن رفت و زن اول او را نیز خواند و با خود برد.^(۷)

زمانی که مختار بر اوضاع مسلّط گردید، معاذ بن هانی را با اباعمره، که امیر پاسبانان خاص بود، به طلب خولی در انتقام خون امام حسین علیه السلام فرستاد. او در بیت الخلأ پنهان شد. معاذ بن هانی به اباعمره گفت: او در سرای خویش است، او را بجوی. زن خولی بیرون آمد. او از زمانی که همسرش سر امام حسین علیه السلام را آورده بود، با او دشمن بود. فرستادگان مختار پرسیدند شوهرت کجاست؟ گفت: نمی دانم و به دست اشاره به بیت الخلأ کرد. بدانجا رفتند، دیدند زیر سبد بزرگی پنهان شده است. او را بیرون آوردند و کشتند.^(۸)

۳. زمانی که کعب بن جابر یکی از سربازان ابن سعد به منزل خود بازگشت، زن و خواهرش به او گفتند: تو دشمن پسر فاطمه زهرا علیهاالسلام را یاری کردی و سیّد قاریان را کشتی! به خدا قسم، دیگر با تو سخن نمی گوییم.^(۹)

۴. عصر عاشورا در عظمت مصیبت و حمله دشمن به خیمه امام، واقعه عجیبی رخ داد؛ سربازی می گوید: زنی را دیدم از «بنی بکر بن وائل» که با شوهرش در سپاه عمر سعد بود. هنگامی که دید سربازان بر زنان اهل بیت علیهم السلام حمله برده اند و خیمه آنان را غارت می کنند، شمشیری در دست گرفت و به جانب خیام آمد و گفت: ای آل بکر بن وائل، آیا دختران رسول خدا صلی الله علیه و آله را تاراج می کنند و شما می نگرید؟ و گفت: «لا حکم الا لِلّه یا لثارات رسول اللّه!»؛^(۱۰) حکمی غیر از حکم خدا نیست، ای منتقمان خون رسول اللّه! و عجیب است که این شعار، که از زبان زنی از سپاه دشمن خارج گردید، شعار منتقمان واقعه عاشورا شد!

۲. حمایت زنان در کوفه:

۱. چون ابن سعد با اسیران به نزدیکی کوفه رسید، مردم شهر به نظاره گرد آمدند. راوی می گوید: زنی مؤمنه از اهل کوفه از جای بلندی که به اسیران اشراف داشت، گفت: شما اسیران کدام طایفه اید؟ گفتند: اسیران آل محمد علیهم السلام ! آن زن فرود آمد، چادر و مقنعه و جامه های دیگر بیاورد و به آنان داد تا خویشتن را بپوشانند.^(۱۱)

۲. زمانی که ابن زیاد در مسجد کوفه علیه خاندان رسالت و برای تثبیت موقعیت یزید به سخنرانی پرداخت و امام حسین علیه السلام را دروغگو پسر دروغگو خطاب نمود، عبداللّه بن عفیف، که چشم راست خود را در صفّین و چشم چپ خود را در جنگ جمل در رکاب حضرت علی علیه السلام از دست داده بود، به پا خواست و به دفاع پرداخت. عمّال ابن زیاد درصدد دستگیری اش بودند که با دفاع قبیله اش بی ثمر ماند. اما شبانه به خانه اش حمله ور گشتند. دخترش فریاد زد و به پدر خبر داد. پدر شمشیر را از دختر گرفت و با راهنمایی دختر می جنگید تا او را اسیر کردند و کشتند. دخترش فریاد می زد: ای کاش مرد بودم، تا پیش روی تو با این نابکاران، کشندگان عترت پاک رسول، نبرد می کردم!^(۱۲)

۳. نقش زنان در مجلس یزید:

۱. در دربار یزید، چون حضرت زینب علیهاالسلام سر برادر را دید، دست به گریبان برد و با سوز، فریاد زد: یا حسیناه! یا حبیب الله! یابن مکّه و منی! یابن فاطمه الزهراء سیده النساء! یابن بنت المصطفی! راوی گوید: همه گریستند و یزید خاموش بود. زنی هاشمیه در سرای یزید بود، شیون کنان بر امام حسین علیه السلام فریاد می کشید: یا حسیناه! یا سیّد اهل بیتاه! یابن محمّداه!^(۱۳)

۲. پس از سخنرانی حضرت زینب علیهاالسلام ، زمانی که سر امام حسین علیه السلام را به سرسرای یزید آویزان کردند و اسرای کربلا را به منزل یزید آوردند، زنان ابوسفیان پیش رفتند و دست و پای دختران رسول خدا صلی الله علیه و آله را بوسیدند و سه روز عزاداری کردند و آه و ناله نمودند! هند، زن یزید، چون سر امام حسین علیه السلام را دید، جامه چاک کرد و از پرده به در آمد و با پای برهنه سوی یزید شتافت و به او گفت: ای یزید، توگفتی که سر حسین علیه السلام را در سرای من بالای نیزه کنند؟ یزید برجست و او را پوشاند و گفت: ای هند، بر دخترزاده رسول صلی الله علیه و آله گریه و زاری می کنی؟!^(۱۴)

نقش زنان در حادثه کربلا

نام بیست زن در واقعه عاشورا ثبت شده است که ظاهرا ده تن از آنان از اهل بیت علیهم السلام بودند و بقیه از زنان صحابه. آری، بیابان کربلا از صبح تا عصر دهم محرّم، تمامی تاریخ قیام را در خود جای داد. اراده خداوندی بر ارائه صحنه جدیدی از عظمت وجودی انسان قرار گرفته بود و سرمایه گذاری رسول خدا صلی الله علیه و آله به دست نادره خلقت و علی مرتضی علیهماالسلام به بار نشست. زنان حاضر در کربلا با دقت انتخاب شده بودند تا شیوه ایثار در راه مولای خود را به نمایش بگذارند. بدین سبب، درجه فداکاری زنان صحابه بی مانند بود.

الف. آرزوی شهادت

در نقل آمده است که در شب عاشورا، امام حسین علیه السلام پس از آنکه به اصحاب خود اجازه ترخیص داد، فرمود: هر کس که عیال با خود به همراه دارد، همین امشب او را به مأمنی برساند. فردا مردان ما کشته می شوند و عیال هایمان به اسیری می روند. امام علیه السلام نمی خواست سایر زنان در مصایب سخت اهل بیت علیهم السلام شریک شوند. گویند: پس از آنکه علی بن مظهر وارد خیمه خود شد، زنش پرسید: فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره زنان چه گفت؟ … علی بن مظهر آنچه را حضرت فرموده بود، اظهار داشت. زن گریست و گفت: ای پسر مظهر، درباره من انصاف نداری! تو می خواهی خودت داخل بهشت شوی! … علی بن مظهر خدمت امام علیه السلام رسید و عرض کرد: یابن رسول اللّه، این زن اسدیه حاضر نیست او را به محل امنی برسانم. هنوز امام علیه السلام جوابی نگفته بود که زن از پشت خیمه، ناله خویش را بلند کرد و گفت: «یابنَ الزهراءِ الَسنا قابلاً لخدمهِ بناتکَ و اَخَواتکَ؟» ای پسر زهرا، آیا ما قابلیت خدمت برای دختران و خواهرانت نداریم؟!^(۱۵)

کاروان کربلا کاروان عشق است و عضویت در آن قابلیت می خواهد. اذن ترخیص برای زنان، از سوی امام اعلام شد تا این اذن، غربالی باشد برای آنان که می خواهند با سپر ایمان در رکاب ولیّ خدا بمانند و در این پهن دشت ولایت، مقابل لشکر عظیم دشمن به حماسه آفرینی بپردازند. زنان صحابه آن چنان که شوهر، برادر و پسر خود را بر دفاع از اهل بیت علیهم السلام تحریض می کردند، خود نیز چشم به دختر فاطمه زهرا علیهاالسلام داشتند. آنان از آینده و اسیری خود در ذهن تصویری مبهم داشتند، اما در دل آرزوی شهادت و دیدار فاطمه زهرا علیهاالسلام می کردند! گویی دخت علی مرتضی علیه السلام از هدف انتهایی خصم و اسارت و رسالت زنان، آنان را کاملاً باخبر نساخته بود. بدین سبب، زنان صحابه ضمن ایثار در دفاع از ولایت، عقیله بنی هاشم (زینب) را تنها تا کوفه همراهی کردند و کاروان اسارت و تبلیغ از کوفه به بعد، تنها در اختیار زنان اهل بیت علیهم السلام قرار گرفت.

ب. پرتاب سر شهدا

زنان صحابه در دشت نینوا حماسه های جاویدی از خود بر جای نهادند؛ هفت تن از مادران حاضر در کربلا پس از آنکه لباس رزم را خود بر قامت پسرانشان پوشانیدند، نظاره گر شهادت آنان شدند و دشمن پس از شهادتشان، سرهای آن ها را از تن جدا کرد و با تحقیر، به سوی مادرانشان پرتاب نمود! اما آنان همه سرهای پسرانشان را به سوی دشمن پرتاب کردند، فریاد زدند: «ما آنچه را در راه خدا داده ایم، پس نمی گیریم!»^(۱۶) از این هفت تن، سه تن را زنان صحابه تشکیل می دادند:

۱. عمر بن جناده و به روایتی پسر مسلم بن عوسجه جوانی بود که پدرش در کربلا تازه کشته شده بود. او در برابر مادر ایستاد، مادر به او گفت: ای پسرک من! بیرون برو و نزد پسر پیامبر جهاد کن. امام حسین علیه السلام فرمود: پدر این جوان تازه کشته شده است و شاید مادرش از خروج وی راضی نباشد. آن جوان گفت: مادرم امر به خروج فرمود. آن گاه به میدان ر