خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نظریه اخلاق مبتنی بر اراده و عقل …

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نظریه اخلاق مبتنی بر اراده و عقل … :

نظریه اخلاق مبتنی بر اراده و عقل و بررسی آن

در باب معیارهای اخلاقی انسانی، نظریه دیگری است و آن، نظریه اراده و عقل است و این نظریه منسوب به فلاسفه می باشد و توضیح آن این که حالتی نفسانی در انسان به نام اراده وجوددارد که در حیوانهای دیگر موجود نیست زیرا اراده، همدوش عقل است و هر جا که عقل موجود باشد، اراده نیز آنجا هست و آنجا که عقل نیست، اراده هم وجود ندارد پس ادعای این قول که هر حیوانی با اراده حرکت می کند و انسان هم مثل هر حیوانی متحرک الاراده است صحیح نیست زیرا اراده، مخصوص انسان است، در سایر حیوانات وجودندارد پس انسان می تواند حرکت ارادی داشته باشد ولی گاهی هم می تواند بدون اراده،عملی را انجام دهد و تنها متحرک به شوق و میل باشد چناانکه در حیوانات همواره چنین است.

این، ادعای محض نیست در روایتی معتبر از «کمیل بن زیاد نخعی » از اصحاب خاص امیرالمومنین(ع) چنین نقل شده است ^(۱) : کمیل سوالات زیادی درباره نفس و انواع نفس انسانی، ناطقه و غیر آن از آن حضرت می کند و در آخر روایت علی(ع) ویژگیهای نفس ناطقه انسانی را در پنج قوه بیان می فرماید که عبارتند از: فکر، ذکر(و یادآوری جریانات و حوادث گذشته)، (به کلیات)، اراده و حلم که انسانها دارند و لکن حیوانات دیگر آنها را ندارند و در حقیقت یکی از ویژگیهای انسانها و امتیاز آنهابر سایر حیوانات همان اراده انسانها است که در سایر حیوانات موجود نیست به این معنا انسان موقعی که می خواهد عملی را انجام دهد قبل از عمل آن را تصور و سپس محاسن و معایب آن را در ذهن می آورد و بعد از بررسی های کامل از جنبه های مختلف،آن را انتخاب و اراده کرده، طبق آن حکم می کند که این عمل خوب است باید این چنین عملیاتی را سایر حیوانات در انجام فعلی ندارند، این است که گفته می شود اراده وعقل مخصوص انسانها است و حیوانات آن را ندارند.

دو سوال در اینجا مطرح می گردد:

سوال اول: این است که غریزه در انسانها چه موقعیتی داشته و چه عملی انجام می دهد و فرق آن با عقل چیست؟

سوال دوم: این که فرق بین میل و اراده و عقل کدام است؟

در پاسخ سوال اول می گوئیم:

جانداران هر کدام با یک سلسله از غرائز که دارند نیازهای خود را درک و برطرف می کنند و از آنها برای رشد و ادامه زندگی خود استفاده می نمایند، انسان نیز که از سلسله جانداران است دارای غرائز چندی است که به وسیله آنها نیازمندیهای طبیعی خود را برطرف می سازند ولی انسان از نظر داشتن غرائز و حواس باطنی پائین ترو پست تر از جانوران است زیرا در انسان مثلا هر اندازه که حس جهت یابی قوی باشد به مثل زنبور عسل نمی رسد و باز هر قدر که حس هواشناسی او زیاد باشد به اندازه حس مورچه نمی رسد و لکن انسان علاوه بر حس و غریزه، دارای عقل نیز می باشد که توسط آن چیزهائی را کشف و اختراع و به کمک آن اموری را که حیوانات از راه غریزه و حواس باطنی درک می کنند درک می نماید، بشر به کمک و راهنمائی عقل می تواند نشانهائی درآسمان معین کند و علائمی در زمین قرار دهد و بالاخره قطب نما و جهت یاب بسازد، وغریزه انسان مثل غریزه مورچه وضع هوا را درک نمی کند ولی با کمک عقل، دماسنج وفشارسنج و رطوبت سنج و… می سازد و به توسط آن وضع هوا را پیش بینی می کند پس انسان، کامل ترین مخلوقات روی زمین است به جهت عقلی که دارد که خداوند به اوکرامت داده است، عقل انسان به وسیله محاسبه دقیق و سنجش صحیح فکر و استخراج کلیات و پی بردن به رموز کتاب آفرینش و تسخیر موالید طبیعت از آنها به نفع خودبهره برداری می نماید انسانها با کشف قانون جاذبه عمومی جهان به وسیله افتادن یک سیب به وسیله «نیوتن » و کشف «گالیله » به وسیله عقل قانون پاندول را بانوسانهای چلچراغی که به سقف کلیسا آویزان بود و نظیر اینها از قبیل کشف «ارشمیدس » به وسیله عقل با رفتن به حمام و داخل شدن به خزانه آب قانون فیزیکی که اجسام به اندازه وزن مایع هم حجمش، وزن خود را از آن مایع از دست می دهد ونظیر اینها به خیلی از رموز شگفت انگیز طبیعت پی می برد و از همین قبیل است کشف نیروی برق و بخار و کشتی و هواپیمای فضانورد کیهانی اعجاب انگیز و دست اندازی به اعماق اقیانوسها و کهکشانها و آسمان بی کران همه و همه در سایه عقل و بکار بردن درست آن انجام گرفته است.

از اینجا می گوئیم که انسان هم عقل دارد و هم غریزه و از هر دو بهره برداری بهینه می کند منتها هرکدام در جای خود و محل خاص خود ولی حیوانات تنها غرائزدارند.

پس عقل که همان قدرت و نیروئی است که در فلسفه از آن به قوه ادراک کننده کلیات و تشخیص دهنده حسن و قبح نام برده می شود با غریزه چهار فرق اساسی دارد:

۱ – عقل به کار و نتیجه کار خود متوجه می باشد ولی حرکات غریزی برای عمل معینی از موجود زنده سر می زند و لکن او به این حرکات و نتیجه آن نظر ندارد.

۲ – غرائز اصولا فطری هستند و دارای کمال فوری می باشند و هیچ گونه فراگیری وتمرین و ممارستی لازم ندارد در صورتی که عقل کمالش تدریجی و مستلزم تکرار وتمرین می باشد.

۳ – اعمال غریزی اصولا ثابت و یکسان و تغییر ناپذیرند در صورتی که اعمال ناشی از عقل، متغیر و متبدل است مثلا زنبور عسل حالا به همان شکلی خانه می سازد که دریک میلیون سال قبل نیز می ساخت زیرا کار از غریزه سرچشمه می گیرد اما کار انسانهاکه از نیروی عقل برخوردارند، چنین نیست.

۴ – غرایزی که در حیوان و انسان است، هرکدام به یک کار اختصاص دارد و به دردکار دیگری نمی خورد ولی عقل به درد همه کارها می خورد، عقل همان طور که کشف مجهولات و شناخت مسائل علمی را موجب می شود، رفتارهائی را نیز موجب می گردد، عقل برخلاف عقیده اشاعره از اهل تسنن و اخباریین شیعه، حسن و قبح افعال را درک و مشخص می کند که چه عملی پسندیده و باید عمل کرد و چه عملی ناپسند و باید ترک گردد.

عقل همان طور که در مسائل علمی بهترین راهنمای انسان است در مسائل اخلاقی نیزبهترین راهنماست پس انسان باید به حکم عقل عمل کند و هرچه را که بد بداند، قبول و هرچه را که خوب بداند بپذیرد.

دکتر علی اکبر سیاسی در روانشناسی پرورشی، در این زمینه چنین می نویسد:

«برای غریزه چند صفت اختصاصی ذکر کرده اند و آنها را ممیز غریزه از عقل وادراک قرار می دهند این صفات عبارتند از:

۱ – فطری بودن غریزه و کمال فوری آن.

۲ – ثبات و یکسانی.

۳ – تخصص.

۴ – بیخبری از نتیجه ^(۲) .

توضیح این چهار ویژگی در کتاب «روانشناسی برای همه » از مطالب بالا روشن می گردد.

پاسخ سوال دوم: از مطالب گذشته می توان پاسخ سوال دوم را که فرق بین میل واراده چیست به دست آورد. میل در انسان کششی به سوی یک شی خارجی مثل میل انسان گرسنه به غذا که او را وادار می کند که سر سفره بنشیند یعنی نیروی درونی درانسان که او را به سوی غذا می کشاند پس میل، جاذبه و کشش است میان انسان و یک شی خارجی مثل نوشیدن آب. غریزه جنسی یعنی میل به جنس مخالف و استراحت و عاطفه مادری و… همه یک نوع میل هستند اصولا همه عواطف انسان از قبیل میل هستند. ولی اراده به درون مربوط است نه بیرون یعنی یک رابطه میان انسان و عالم بیرون نیست،بلکه برعکس بعد از این که انسان اندیشه و محاسبه می کند و میان کارها دوراندیشی و عاقبت اندیشی می کند و سبک و سنگین می نماید، با عقل خودش مصلحت ها و مفسده ها رابا یکدیگر می سنجد و بعد تشخیص می دهد که اصلح و بهتر این است نه آن، آن وقت اراده می کند آنچه را که عقل به او فرمان داده، انجام می دهد. نه آنچه که میلش می کشد زیرا بسیاری از اوقات موارد مصلحت عقل و اراده، مخالف میلی است که دروجودش احساس می کند پس اراده نیروئی است در انسان که همه میلها و ضد میلها راهمه کششها و تنفرها، خوفها، بیم ها و ترسها را تحت اختیار خود قرار می دهد ونمی گذارد میل یا ضد میل، انسان را به یک طرف بکشد و به عقل می گوید: محاسبه کن که در مجموع، سعادت و مصلحت چه اقتضا می کند؟ هرچه را که مصلحت اقتضا می کند بگواجرای آن با من. پس مطابق این نظریه کار اخلاقی کاری است که نه ناشی از تسلط یک میل باشد گرچه آن میل عاطفه محبت باشد و نه ناشی از تسلط ضد میل پس اگر انسانی از روی اجبار تحت تاثیر عاطفه محبت قرار بگیرد این عمل عمل اخلاقی نیست، امااگر عاطفه محبت در اختیار عقل و اراده باشد در یک مورد عقل به اراده می گوید ازاین میل فردی پیروی کن و در جای دیگر می گوید پیروی نکن و همین طور است در امیال دیگر مثل عاطفه های انسان دوستی و… چه بسا در مواردی عاطفه یک جور حکم می کند وعقل و اراده