خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل وحدت وجود آیت الله خمینی و ولایت فقیه به منزله خویشتن شناسی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل وحدت وجود آیت الله خمینی و ولایت فقیه به منزله خویشتن شناسی :

ترجمه زهرا پورسینا

مدخل

این مقاله نشان می دهد که اندیشه آیت الله خمینی درباره ولایت فقیه بر مفهوم انسان کامل در حکمت عرفانی اسلامی متاخر و [نیز] بر آرمان گرایی در اندیشه سیاسی اسلامی مبتنی است. این نوشته جنبه های عرفانی شخصیت آیت الله خمینی را به اندیشه سیاسی وی پیوند می دهد. سرانجام، این مقاله آشکار می کند که اندیشه ولایت فقیه، که آیت الله خمینی آن را رسما در سالهای آخر دهه ۱۹۶۰ عرضه داشت، درواقع، تلویحا در مهم ترین کتاب وی «مصباح الهدایه الی الخلافه والولایه »، که آن را در سالهای نخست دهه ۱۹۳۰ نوشت، ارائه شده بود.

وحدت وجود و تشیع

در فرهنگ اسلامی، موضوعات وجودشناختی و معرفت شناختی در ارتباط با وحی، عقل و شهود مورد بحث قرار می گیرند. وحی منبع نبوت است; در حالی که عقل و شهود منابع معرفت فلسفی و عرفانی اند.

متکلمان اسلامی در کوشش برای تاسیس محتوایی عقلانی برای مفاهیم دینی، از عقل استفاده کرده اند تا [هم] از دین دفاع کنند و [هم] امر تبلیغ دینی را سهولت بخشند. در فلسفه اسلامی، با این که کارکرد معرفت شناختی عقل محدود است به این که منبع عرفت یقینی باشد، [لکن] بعدی وجودشناختی [نیز] می یابد. عقل در نظریه فیض ^(۱) ، نخستین موجود مخلوق (الصادر الاول) است که، نظر به این واقعیت که خود عقل متعلق عالیت خودش است، کامل ترین صورت عقل است.

فلاسفه مسلمان مدعی بودند که پیامبر و فلاسفه، هردو، از یک منبع نور (مشکوه) بهره می برند; برای فیلسوف، عقل منبع یقین است و برای پیامبر، وحی.

شهود به منزله تامل در خود، شانی شناختی دارد; و به عنوان معرفت بی واسطه (شهود) ویژگی معرفت شناختی خودش را دارد، که [این ویژگی عبارت از] نیازی بشری است، در صورت عدم دسترسی به نظامی مفهومی، به وضع نظامی که به واسطه آن همه قوای طبیعی بتوانند وحدت یابند. شهود، به منزله منبع عرفان در فرهنگ اسلامی، ملهم از دو اندیشه ای بوده است که از این گفته پیامبر[ص] نشات گرفته اند: «هرکه خود را بشناسد خدا را می شناسد» و نیز از سخنی منسوب به علی ابن ابی طالب[ع] (م.۶۶۱) (پسرعمو و داماد پیامبر، نخستین امام شیعیان) که از این قرار است: «تو گمان می کنی که جسمی کوچکی; در حالی که کل عالم در تو پنهان است.» [اتزعم انک جرم صغیر و فیک انطوی العالم الاکبر.] به همین دلیل است که خودنگری، شانی شناختی کسب می کند، که به واسطه آن عالم بیرون و نفس [ عالم درون] امری واحدند.

وحدت وجود ابن عربی (۱۱۶۵-۱۲۴۰)، که گرایش اصلی عرفان اسلامی است، در ایران بسط یافت و در فرهنگ ایرانی و سنت شیعه امامی غلبه کرد و چهره های برجسته ای چون جلال الدین رومی (۱۲۷۳-۱۲۰۷) که، با این که شیعی نبود، از طریق کتاب عظیمش مثنوی، تاثیر آشکاری بر سنت شیعی داشته است، و نیز عبدالکریم جیلی (۱۴۰۳-۱۳۶۶)، نویسنده الانسان الکامل، و بسیاری دیگر را پدید آورد که برخی از آنان شروحی بر کتاب مشهور ابن عربی، فصوص الحکم، نوشتند.

این شروح سعی داشتند تا میان وحدت وجود ابن عربی و عقاید شیعی وفاقی برقرار کنند. مهم ترین این شروح شرح حیدر آملی (۱۳۲۰-؟)، نص النصوص، است ^(۲) که تقریبا همه نظرات مربوط به نبوت و امامت را که از آن پس به کرات در تفکر شیعی امامی ظاهر شده اند در برمی گیرد.

فلاسفه مسلمان برجسته متاخر، که هم ایرانی و هم شیعی بودند، کوشیدند تا میان وحدت وجود و فلسفه، خصوصا فلسفه ابن سینا، و در نتیجه میان شهود و عقل، وفاق برقرار کنند. آثار صدرالدین شیرازی (ملاصدرا) (م.۱۶۴۰) و ملا هادی سبزواری (۱۸۷۲-۱۷۶۷) از این حیث، آثار مهم و قابل توجهی اند.

وحدت وجود آیت الله خمینی

آیت الله خمینی (۱۹۸۹-۱۹۰۲) در برخی از آثار خود همچون یک وحدت وجودی ظاهر می شود. ^(۳) وی، در واقع، در فیضیه عرفان اسلامی (تصوف، عرفان) تدریس می کرد. آیت الله، به عنوان یک وحدت وجودی، بسیاری از نظرات خود را مدیون ابن عربی و ملاصدرا و شارحان آثار ایشان است. او معتقد است که خدا (حق) و عالم (خلق) دو وجه یک واقعیت نهایی اند. ^(۴) (حق) پنهان (باطن) و (خلق) آشکار (ظاهر) است. پنهان، که متعالی (غایب) است، در آشکار، یعنی در ظهورات ^(۵) (تجلیات) خدا پدیدار می شود.

به اعتقاد [آیت الله] خمینی در جریان تجلی شش مرتبه وجود دارد. هر مرتبه لمحه ای از وجود مطلق است، در حالی که خود وجود مطلق مجموع این لمحات مختلف است، و این بدین معناست که وجود مطلق در همه لمحاتش با خود یگانه است.

این مراتب، فعلیت [خدای] مطلق و چگونگی آفرینش عالم را تصویر می کنند. با این که این مراتب امور انتزاعی محضند، اما مراتبی عینی اند. زیرا مقوم اصل سیر در کل جهانند; آن اصلی که به واسطه آن عالم بیرونی و خودآگاهی [ آگاهی از عالم درون] را می توان همچون نزول و صعود نشان داد.

مرتبه نخست (احدیه الذات) است که در آن، خدا مطلقا نهان است و هیچ اسم یا صفتی ندارد. او یک هویت متعالی محض است; یعنی مطلق است بی هیچ تعینی.

مرتبه دوم یگانگی (واحدیه الذات) است که در آن، خدا خود را در خودش و تنها برای خودش ظاهر می سازد. خدا در این مرتبه، با این که هنوز کاملا نهان است، سرچشمه فیض است، که تنها می تواند به نحو غیرمستقیم از طریق یک نماینده، که [آیت الله] خمینی آن را خلیفه الهی (خلیفه الاهیه) می خواند، محقق شود. ^(۶) این نماینده، فیض اعلی، «الفیض الاقدس »، است که دو وجه دارد. از یک وجه که متعالی است، او به هویت مطلق [خدای] مطلق نظر می کند و او را نشان می دهد; و از وجه دیگر به اسماء الهی می نگرد و، در عین حفظ یگانگی مطلقش، خود را در آنها ظاهر می سازد.

خلیفه الهی مرتبه واسطه ای است میان «حق » و «خلق »، که «اسم اعظم الله » نخستین تجلی آن است. تجلی خلیفه الهی در سایر اسماء الهی از طریق «اسم اعظم الله »، که جامع اسماء الهی و علت سایر مراتب ظهور خدا در عالم مرتبه اعیان ثابت (الاعیان الثابته) و مرتبه امور جسمانی (المحسوس) است رخ می دهد.

آیت الله خمینی مدعی بود که اسم اعظم «الله » پروردگار «رب » عین ثابت محمد پیامبر[ص] است، ^(۷) و از آنجا که اسم اعظم «الله » جامع اسماء الهی و منشا حقایق کلی الهی است، حقیقت محمد[ص] (الحقیقه المحمدیه) به منزله تعین اسم اعظم الله، یعنی عین ثابت انسان کامل، واجد همه حقایقی است که پس از آن در عالم، وجود خواهند یافت. ^(۸)

محمد[ص]، که انسان کامل است، نخستین موجودی بود که آفریده شد. آیت الله خمینی [در کتاب خود] این سخن پیامبر را نقل کرد که «در آغاز روح (نور) من بود». ^(۹) «هنگامی که آدم میان آب و گل بود» محمد[ص] پیامبر بود. او، به منزله تعین اسم اعظم «الله »، جامع همه نبوتها، یعنی منشا اصلی و کمال آنان است. ^(۱۰) او با عقل کلی (العقل الکلی) متحد است، و در اینجا، [آیت الله] خمینی فرموده پیامبر[ص] را به علی[ع] نقل کرد: «خدا چیزی بهتر از من نیافرید»، ^(۱۱) که به نظر او، سخن دیگری از پیامبر را تبیین می کند: «آدم و کسانی که پس از او آمدند تحت ولایت منند». ^(۱۲) او سعی کرد که، همچون ابن عربی، نشان دهد که همه پیامبران وحی و علم خود را از حقیقت محمد[ص] اخذ کرده اند; که شان «جامع مجموع نبوته » (المقام الجامع) ^(۱۳) که به واسطه آن، ولایت بر همه پیامبران را به دست آورد، به او اعطا شده است. ^(۱۴)

هر پیامبر (به لحاظ وجودشناختی) نماینده یکی از اسماء الهی و (به لحاظ معرفت شناختی) نماینده حقیقت وحیانی ای است که با آن اسم قرین شده است. با زمان ظهور آخرین پیامبر (محمد[ص])، که نماینده اسم اعظم «الله » است، مجموع همه اسماء الهی، یعنی، کل واقعیت وجودشناختی، ظاهر و کل حقیقت معرفت شناختی عیان شد.

[آیت الله] خمینی سخنی منسوب به امام حسین[ع] (امام سوم، م.۶۸۰) را که بدین قرار است، مسلم فرض کرد: «روح علی[ع] با روح محمد[ص] یکی بود; آنان هردو نور خدا بودند.» ^(۱۵) او این سخن را برای تبیین این گفته علی[ع] به کار برد که «من با پیامبران [دیگر] در خفا بودم و با پیامبر (محمد[ص]) در عیان ». ^(۱۶) وی افزود که پیامبر[ص] و ائمه[ع] از یک روح واحدند، که ظهور کمال، اسماء و صفات خداست. ^(۱۷) این روح یا نور خدا سرانجام در دوازدهمین امام (که از ۸۷۸ غایب است) جای گرفت.

نظریه [آیت الله] خمینی را می توان به منزله نظریه ای در خصوص تجسم الهی تفسیر کرد که، بر وفق آن، محمد[ص]، به منزله جامع کل واقعیت وجودشناختی و معرفت شناختی، یگانه موجود در جهان هستی است. به همین دلیل [، تعلیمات آیت الله] خمینی رازورانه بود; او به شاگردانش می آموخت که نظرات وی را برای آنان که ممکن بود آنها را بد بفهمند فاش نسازند.

نبوت و امامت

اما آیا هر پیامبری با موضع وجودشناختی و معرفت شناختی از پیش مقدر شده به دنیا می آید؟ بر مبنای تعلیمات آیت الله خمینی، پاسخ می تواند هم «آری » و هم «خیر» باشد. [آیت الله] خمینی میان دو نحوه تکون پیامبران، [یعنی] تکون متعالی ایشان (النشاه العقلیه) و تکون عینی آنان (النشاه الخلقیه) تمایز قائل می شود. اگر ما پیامبر را نماینده ظهور اسمی معین تلقی کنیم، باید بپذیریم که موضع وجودشناختی و معرفت شناختی وی از پیش مقدر شده است. اما پیامبر در تکون عینی اش موجودی انسانی است، و در اینجا می توان پذیرفت که پیامبر باید با تواناییهای بالقوه ای متولد شده باشد که او را برای پذیرفتن مسئولیتهایی آماده می کنند که در تکون متعالی اش برای وی مقرر شده بودند; که تاسیس شریعت [نیز] از جمله آنهاست. به عقیده آیت الله خمینی، پیامبر پیش از آن که پیامبر شود، باید در طلیعه راه، چهار سفر روحانی تمهیدی که مراتب تجلیات خدا را در عالم شامل می شوند داشته باشد. ^(۱۸)

آیت الله خمینی در بررسی صعود پیامبر از خلق به سوی حق و نزول وی به سوی خلق، به رساله ای به قلم محمدرضا قمشه ای، بر کتاب ملاصدرا «الاسفار الاربعه »، اشاره کرد که وی در آن، مقام نبوت را مافوق مقام ولایت (ولایه) می بیند. ^(۱۹) قمشه ای ادعا کرد که سفر نخست، از موجود مخلوق (خلق) به سوی خالق (حق) است. انسان در این سفر، اگر موفق به شکافتن حجاب ظلمانی (بدن)، حجاب [نورانی] عقل (عقل) و حجاب [نورانی] روح (روح) شود، می تواند به علم حقیقی به وجود خودش نایل گردد. در این حال، «سالک » موجودی واقعی می شود که جمال مطلق را در خودش می بیند، و این منجر به محو خود (فناء) می شود و ممکن است به واسطه این ادعا که خود او خداست سبب گمراهی (شطح) وی شود. این امر واقع می شود، مگر این که عنایت الهی طرق او را اصلاح و او را راهنمایی کند تا اظهار عبودیت [در پیشگاه] خدا کند.

سفر دوم از (حق) به سوی (حق) به وسیله (حق) است. در این سفر «سالک » می تواند به کمالات و اسماء الهی علم پیدا کند، و ممکن است سفر خود را با وحدت کامل با خدا، که مقام «ولایت » است، به پایان برد.

سفر سوم از (حق) به سوی (خلق) است، که (سالک) از طریق آن از افعال الهی آگاه می شود. آنگاه، با هشیاری کامل (صحو)، در سه عالم سفر می کند عالم قدرت مطلقه (جبروت)، عالم افلاک (ملکوت) و عالم انسان (عالم عین یا ناسوت). سالک ممکن است به شان یک پیامبر، بدون توانایی بر تشریع «شریعه »، نایل شود.

سفر چهارم از (خلق) به سوی (خلق) به وسیله (حق) (وجود خود سالک) است. (سالک) در این سفر به علم کاملی به مخلوقات، ویژگیها و تجلیات آنها، افعال و رابطه شان با خدا، دست می یابد. او می تواند مریدان خود را از همه مخلوقات باخبر سازد و بدین سان پیامبری همراه با (شریعه) شود. ^(۲۰)

آیت الله خمینی این چهار سفر را بدین نحو ترسیم کرد: سفر نخست از (خلق) به سوی «حق » مقید است که تجلی عینی خداست.

سفر دوم از (حق) مقید است به سوی (حق) مطلق. این سفر با تجلی ویژه (حق) در عین یگانگی مطلقش بر (سالک)، که سبب محو خود می شود، خاتمه می یابد. گمراهی تنها زمانی رخ می دهد که چیزی از انانیت باقی بماند.

(سالک) به مدد عنایت الهی سفر سوم را از (حق) مطلق به سوی (خلق) واقعی به وسیله (حق) آغاز می کند; یعنی، از تجلی خدا در یگانگی اش و از مجرای تجلی او در «اعیان ثابته ». سالک در این سفر با واقعیات اشیاء فی انفسها و تدرج آنها آشنا می شود. او ممکن است پیامبر شود، اما علم او انتزاعی است; او نمی تواند «شریعت »ی بنیاد نهد.

سفر چهارم از (خلق) واقعی (اعیان ثابت) به سوی وجود عینی (الاعیان الخارجیه) است. (سالک) در این سفر جمال مطلق را در کل و در جزئیات [ در همه چیز] مشاهده می کند، و به علمی کامل به نظام عالم و کمال آن نایل می آید. وی، سپس، پیامبری صاحب (شریعه) می شود که شامل علم کاملی درباره خدا، اسماء و صفات اوست.

به نظر می رسد که، براساس آراء آیت الله خمینی، پیامبر مقام وجودشناختی خود را در سفر دوم و مقام معرفت شناختی خود را در [سفر] چهارم به دست می آورد. تفاوتهای کلی ای در این مقامهاست که تفاوتهای کلی میان پیامبران را توجیه می کند. هر پیامبری، به لحاظ وجودشناختی و معرفت شناختی، نماینده اسم الهی معینی است. آخرین پیامبر نماینده مجموع اسماء الهی، یعنی [نماینده] واقعیت و حقیقت نهایی است، که پیامبری او را کامل و ابدی می سازد. بنابراین، آیت الله خمینی ادعا می کند که هنگامی که محمد پیامبر[ص] پا به عرصه هستی گذاشت منبع دیگری برای تشریع باقی نماند. ^(۲۱)

آیت الله خمینی، در تثبیت آنچه درباره وحدت روحی میان ائمه[ع] و روح محمد پیامبر[ص] گفته است، ادعا می کند که امکان دارد که اولیای کامل (الاولیاء الکمل) [نیز] آن چهار سفر روحانی را، به همان معنایی که بر «امیرالمؤمنین » علی[ع] و اولاد او [ع] صدق می کند، داشته باشند و همین امر سبب می شود که پذیرفتن همان نتیجه گیری افراطی استاد آیت الله خمینی، میرزا محمد شاه آبادی، برای وی اجتناب ناپذیر باشد; یعنی این که «اگر علی[ع] پیش از پیامبر ظاهر شده بود، همان کسی بود که (شریعه) را بنیاد می نهاد و خودش پیامبر می شد». ^(۲۲)

به همین دلیل است که امامت عبارت از مرجعیتی مشروع است که از مرجعیت محمد پیامبر[ص] نشات می گیرد. این [موضوع] خصوصا بر امام غایب، که بی همتایی اش باور شیعه را به جهانی بودن پیام او به منزله امام زمان توجیه می کند، صادق است.

شان معرفت شناختی فقیه

آیت الله خمینی نوعی انضباط [و ریاضت] را نشا