خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل رابطه کارشناسی و شهادت در فقه و حقوق

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رابطه کارشناسی و شهادت در فقه و حقوق :

چکیده

رابطه «نظر اهل خرد» و «شهادت» در فقه، به طور متمرکز مورد بررسی قرار نگرفته است، بلکه از مباحث پراکنده فقهی در مورد نظر اهل خبره چنین به دست می آید که برخی نظر اهل خبره را جدای از شهادت ندانسته و شرایط شهادت را در اهل خبره نیز لازم دانسته اند. در مقابل، عده ای آن دو را جدای از هم و دارای ماهیت متفاوت تشخیص داده اند. در عین حال، دسته ای از این گروه، حدسی بودن موضوع و دسته ای دیگر، فنی بودن موضوع را ضابطه تفکیک اهل خبره از شهادت، معرفی کرده اند.

در حقوق موضوعه، «کارشناسی» و «گواهی» به عنوان دو دلیل از ادله اثبات دعوی، در قوانین مورد توجه قرار گرفته و احکام و آثار هر یک از آن دو، بیان شده است. با وجود این، مواردی یافت شده که تشخیص کارشناسی یا گواهی بودن آن، با تردید همراه است.

علاوه بر این در برخی قوانین، مواردی تحت عنوان «گواهی اهل خبره» مقرر شده که تعیین ماهیت آن ها مشکل است.

واژگان کلیدی: کارشناسی، شهادت، کارشناس، شاهد.

مقدمه

«کارشناسی» یکی از مهم ترین دلایل اثبات است که در غالب پرونده ها مورد استناد قرار می گیرد و کم تر پرونده ای می توان یافت که در آن موضوعات تخصصی که نیاز به بررسی فنی توسط کارشناس دارد، مطرح نباشد. از این رو، ارجاع به کارشناس و صدور قرار کارشناسی به اقدامی متداول در رسیدگی به دعاوی تبدیل شده است. بسیاری از آرای محاکم نیز مبتنی بر نظر کارشناس و مستند به آن است. اهمیت ویژه کارشناسی در رسیدگی به دعاوی، طلب می کند که این دلیل و احکام و آثار آن و رابطه آن با سایر ادله اثبات مورد توجه قرار گیرد و با تبیین هر چه بیش تر موقعیت و اعتبار آن، از برخی اشتباهات قضایی در این رابطه، جلوگیری شود.

به همین خاطر در این مقاله سعی می شود با بررسی رابطه «کارشناسی» با یکی دیگر از مهم ترین ادله اثبات دعوی، یعنی «شهادت»، قدمی در جهت تبیین موقعیت کارشناسی در میان ادله اثبات دعوی، برداشته شود.

۱ دیدگاه ها در فقه

فقها برای تشخیص شهادت و تمایز آن از اقسام دیگر خبر ضوابطی معرفی کرده اند که از آن ها برای شناخت کارشناسی و شهادت در فقه می توان کمک گرفت. هم چنین در بحث از مستند علم شاهد، از مبنای حسی و حدسی علم سخن به میان آمده و بحث ها به تمایز شهادت از نظر اصل خبره نیز کشیده شده است. در موارد متعدد مربوط به لزوم یا عدم لزوم شرایط شهادت اهل خبره نظرهای مختلفی ارایه گردیده است. سعی ما بر این است که با بررسی این موارد، تصویری از دیدگاه های فقهی درباره رابطه نظر اهل خبره و شهادت را برای تأمل بیش تر و نتیجه گیری خوانندگان ارایه نماییم.

۱۱ ضابطه تشخیص شهادت

برای معرفی ضابطه شناخت شهادت، دیدگاه های متعددی ارایه شده که به مهم ترین

آن ها اشاره می کنیم:

۱۱۱ در مقام انکار بودن شهادت: شیخ انصاری از بعضی نقل کرده که عرف را مالک تشخیص شهادت دانسته اند، ولی خود او تأکید کرده که ممکن است آن چه را که در این زمینه در عرف موجود است این گونه بیان کرد که نزد عرف، شهادت عبارت است از خبری که در مقام انکار یا توهم انکار، برای اثبات موضوعی علیه کسی که منکر آن است ارایه شود؛ (شیخ انصاری، بی تا: ۲۲۱).

۱۱۲ خبر جزمی به نفع یا ضرر غیر: شیخ محمد اصفهانی وجوه متعددی را که فقها در تشخیص شهادت بیان کرده اند یادآور شده و از همه آن ها ایراد گرفته است. وی متذکر شده که شهادت یک معنای عام لغوی و عرفی دارد که عبارت است از: «خبر دادن به عنوان اظهار عقیده و جزم یک مطلب». از طرف دیگر، شهادت یک معنای خاص و اصطلاحی نزد فقها دارد و آن «خبر دادن جزمی از حق لازم برای غیر به جز حاکم است»؛ (اصفهانی، ۱۴۱۹: ۹۲).

۱۱۳ خبر از موضوع بودن شهادت: مرحوم نائینی معتقد است آن چه از آن خبر داده می شود در صورتی که از موضوعات خارجی باشد داخل در باب شهادت و مشمول ادله حجیت شهادت می باشد و در صورتی که خبر از احکام باشد داخل در باب شهادت و مشمول ادله حجیت شهادت نخواهد بود. در مقابل، خبر از احکام شرعی یا موضوعاتی که از شارع دریافت می شود و ملحق به احکام شرعی است، داخل در باب خبر واحد و مشمول ادله حجیت آن است؛ (غروی نائینی، بی تا: ۱۴۸).

۱۱۴ معیار لزوم تعدد: سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی ماهیتی مستقل برای شهادت قائل نشده، بلکه مواردی را که در آن ها تعدد لازم است به عنوان شهادت شناخته است. بنابراین این گونه نیست که شهادت از نظر محتوا با سایر اقسام خبر متفاوت باشد و شرط تعدد پس از شهادت شناخته شدن یک خبر باشد، بلکه هر خبری، در صورتی که تعدد در آن لازم باشد شهادت محسوب می شود؛ (طباطبایی یزدی، ۱۳۷۸: ۱۰۳).

۱۱۵ خاص بودن موضوع : فقهای اهل تسنن، خاص بودن موضوع را معیار تشخیص شهادت معرفی کرده اند و مواردی را که موضوع خبر، عام است، شهادت به حساب نیاورده اند؛ (قراض، ۱۹۹۴: ۳۰۳).

هدف فقها از بیان این تعریف ها و معرفی معیارها، بیان وجه تمایز شهادت از سایر اقسام خبر مانند روایت و خبر واحد بوده است و مسئله رابطه شهادت و نظر اهل خبره، در آن ها مورد توجه قرار نگرفته است. با وجود این، در ادامه مباحث مربوط به شهادت و به هنگام بحث از عملی که مستند شهادت قرار می گیرد، رابطه شهادت و نظر اهل خبره مورد توجه قرار گرفته است.

۱۲ مستند شهادت

فقها، علم شاهد را به آن چه که به آن شهادت می دهد لازم دانسته اند. در مورد منشأ علم شاهد، بسیاری بر لزوم حسی بودن آن تأکید کرده اند. ولی عده ای علم حاصل از مبادی قریب به حس را نیز کافی دانسته اند. اما اکثر فقها علم حاصل از حدس و نظر را برای ادای شهادت معتبر ندانسته اند. در همین رابطه بعضی از فقها به مسئله نظر اهل خبره اشاره کرده، ارتباط آن با شهادت را مورد توجه قرار داده اند.

۱۲۱ علم حاصل از حواس ظاهری: بسیاری از فقها، منشأ علم شاهد را مشاهده یا شنیدن دانسته اند؛ (حلی، جعفر بن الحسن، ۱۴۱۵: ۱۳۵؛ حلی، حسن بن یوسف، ۱۴۱۹ ، ۵۰۰؛ مکّی، بی تا: ۱۳۴ و عاملی، ۱۴۱۹: ۲۲۶). عده ای نیز خصوصیتی در حس بینایی و شنوایی ندیده اند بلکه علم حاصل از سایر حواس ظاهری مانند حس لامسه و بویایی و چشایی را برای ادای شهادت کافی دانسته اند؛ (محقق اردبیلی، ۱۴۱۷: ۴۴۵؛ نجفی،۱۳۷۴: ۱۳۰). بعضی نیز حسی بودن موضوع را وجه افتراق شهادت از نظر اهل خبره معرفی کرده و چون معتقدند خبر دادن اهل خبره بر اساس حدس و رأی و اجتهاد است در حجیت نظر اهل خبره، شرایط دیگری را لازم ندانسته اند؛ ( غروی نائینی ، بی تا: ۱۴۸).

۱۲۲ علم ناشی از حس یا مبادی قریب به حس: برخی از فقها مفهوم حسی بودن موضوع شهادت را توسعه داده و موارد قریب به حس را نیز ملحق به موارد حسی کرده اند.

مولی احمد نراقی معتقد است: لازم نیست در صدق خبر مستند به حس تمام اجزای موضوع خبر، محسوس باشد بلکه یا باید محسوس محض باشد یا متضمن امری باشد که یافتن آن مترتب بر محسوس باشد، بدون آن که در حالت عادی احتمال اشتباه و خطا در آن برود؛ در این صورت خبر به طور عرفی مستند به حس است؛ (نراقی، ۱۳۷۵: ۸۱۸ ۸۱۷).

فقیه دیگری در بیانی مشابه اعلام کرده: گاهی موضوع شهادت از امور محسوس با یکی از حواس پنج گانه نیست ولی آثار محسوس دارد، به گونه ای که بین آن آثار و موضوع شهادت، ملازمه عرفی وجود دارد. شهادت به این قبیل موضوعات هم پذیرفته است و حس کردن این موضوعات با حس کردن آثار آن ها است که به صورت عرفی انفکاک پذیر نیستند. همین طور است وقتی که موضوع شهادت، دارای اسباب محسوس باشد. شهادت به این قبیل موضوعات پذیرفته است، زیرا آن ها را هم می توان به دلیل داشتن اسباب محسوس، از محسوسات به حساب آورد. در عین حال، وی خبر دادن اهل خبره از رأی خود را در موضوعی که به تخصص او مربوط می شود، از باب شهادت ندانسته و به همین خاطر، تعدد و عدالت را در آن شرط ندانسته است؛ (بجنوردی، ۱۳۷۱: ۱۷).

۱۲۳ علم حاصل از هر سببی: برخی از فقها لزوم علم را به طور مطلق در شهادت شرط کرده اند، که ممکن است چنین نتیجه گیری شود که از نظر آن ها، منشأ علم خصوصیتی نداشته و حسی یا قریب به حس بودن علم لازم نیست. با وجود این، به طریقی بودن علم شاهد و موضوعیت نداشتن آن تصریح کرده اند؛ (طباطبایی حکیم، ۱۳۹۱: ۲۱۰). بعضی نیز به صراحت بر کافی بودن علم ناشی از حدس تأکید کرده اند و از این رو، موارد اعلام نظر اهل خبره را نیز شهادت تلقی کرده، شرایط شهادت را در آن لازم دانسته اند؛ (خسرو شاهی، ۱۴۱۲: ۳۰۹).

۱۳ شرایط شهادت در اهل خبره

بحث از رابطه شهادت و نظر اهل خبره در سخنان فقها، به طور جدی در مباحث مربوط به اعتبار و شرایط نظر اهل خبره مطرح گردیده است. به این ترتیب که عده ای شرایط شهادت را در اهل خبره لازم دانسته و در واقع نظر اهل خبره را نیز نوعی شهادت به حساب آورده اند، ولی برخی دیگر نظری خلاف این داشته و بر ماهیت مستقل نظر اهل خبره تأکید کرده اند.

۱۳۱ لزوم شرایط: شیخ انصاری قدر متیقن از اتفاق عقلای یک عصر بر مراجعه به اهل فن و صنعت را مواردی دانسته که شرایط شهادت یعنی تعدد و عدالت و مانند آن جمع باشد؛ ( انصاری، ۱۴۱۹: ۱۷۴). آخوند خراسانی نیز قدر متیقن از اتفاق علما بلکه عقلا بر رجوع به اهل لغت و استناد به گفته آن ها را، صورت جمع بودن شرایط شهادت یعنی تعدد و عدالت دانسته است؛ ( خراسانی، ۱۴۲۲: ۳۲۹).

بعضی نیز به صراحت، نظر اهل خبره را در صورتی معتبر دانسته اند که شرایط شهادت یعنی تعدد و عدالت فراهم باشد؛ (اصفهانی، ابوالحسن، ۱۴۱۹: ۴۴۸).

۱۳۲ نظر مخالف: در مقابل، عده ای از فقها به طور مطلق شرایط شهادت را در اهل خبره لازم شمرده اند؛ (خوئی، ۱۴۲۰: ۱۳۱؛ فیروز آبادی، ۱۴۰۰: ۱۳۹). ولی برخی دیگر بر جدایی شهادت و نظر اهل خبره تأکید کرده اند؛ به این بیان که خبر گاهی ناشی از امری محسوس و گاهی ناشی از امر حدسی است که گروهی خاص می توانند آن را درک کنند. قسم اول را داخل در شهادت شناخته و شرایط شهادت را در آن لازم دانسته اند. اما قسم دوم را داخل در مسئله رجوع به اهل خبره شناخته و شرایط شهادت را در آن لازم ندیده اند؛ (غروی نائینی، همان: ۱۴۲؛ اشتهاردی، ۱۴۱۴: ۱۷۸).

۱۴ موضوعات فنی و تخصصی

سرانجام، برخی از فقها در مورد نظر اهل خبره به ویژگی فنی و تخصصی بودن موضوعات آن توجه کرده و همین امر را به عنوان ضابطه تشخیص و تمایز نظر اهل خبره، از موارد دیگر شهادت معرفی کرده اند. با وجود این، برخی از فقها در مورد امور فنی و تخصصی نیز مسئله شهادت اهل خبره را مطرح کرده و حتی شهادت غیر اهل خبره را نیز امکان پذیر دانسته اند.

۱ ۴۱ ضابطه نظر اهل خبره: شهید محمد باقر صدر، سخن صاحب کفایه را در مورد خبره محسوب نشدن اهل لغت، به دلیل این که خبر از موارد استعمال که یک امر حسی است می دهد، رد کرده و می گوید: معنای این که گفته شده بنای عقلا بر رجوع به اهل خبره در امور حدسی استقرار یافته، این نیست که رجوع به اهل خبره اختصاص به امور حدسی داشته باشد و حدس در اعتبار و حجیت، بر حس برتری داشته باشد، بلکه حدس از حس ضعیف تر است؛ زیرا احتمال خطا در امور حدسی، نسبت به امور حسی، بسیار بیش تر است. پس معقول نیست که حجیت عقلایی که مبنای آن کاشفیت و طریقت است، منحصر به امور حدسی شود. بنابراین مبنای سیره عقلا بر رجوع به اهل خبره، حدسی بودن موضوع نیست، بلکه مبنای آن، فنی و تخصصی بودن موضوع است. به این بیان که بر اساس قانون زندگی اجتماعی، در هر امری از امور تخصصی، عده ای از افراد، مهارت و تخصص کسب نموده و دیگران از تخصص و مهارت آن ها استفاده می کنند و به این ترتیب، نیازهای یکدیگر را برآورده می نمایند. دلیل این مطلب، ناتوانی فرد از کسب تمام تخصص های لازم برای رفع نیازمندی های خود است. نتیجه این که: معیار رجوع به اهل خبره و پذیرش نظر آن ها، تخصصی بودن امور است و در این جهت فرقی بین امور حدسی و امور حسی نیست؛ ( صدر، ۱۴۰۸: ۲۶۱ ۲۵۹).

۱۴۲ شهادت اهل خبره: برخی از فقها امور را به دو دسته تقسیم کرده اند: دسته اول اموری است که شناخت آن ها احتیاج به اعمال نظر ندارد و دسته دوم اموری است که شناخت آن ها نیاز به اعمال نظر دارد و این امر جز از طریق اهل خبره امکان پذیر نیست. در این دسته شهادت اهل خبره لازم است؛ ( حسینی شیرازی، ۱۴۰۷: ۱۸۶).

با مراجعه به متون فقهی نیز ملاحظه می شود که در ابواب مختلف، به ویژه در باب قصاص و دیات ( در تشخیص نوع، میزان و آثار جنایت) و در باب اجتهاد و تقلید

( در تشخیص مجتهد و اعلم) از شهادت اهل خبره سخن به میان آمده و بر خبره بودن شاهد و وجود شرایط شهادت تأکید شده است.

۱ ۵ جمع بندی دیدگاه های فقهی

از مجموع آن چه که از مباحث و دیدگاه های فقها نقل شد می توان چنین نتیجه گرفت که تعریف ها و معیارهایی که فقها برای شهادت ارایه نموده اند، چون در مقام بیان تفاوت آن با سایر اقسام خبر، به خصوص روایت و خبر واحد، بوده، کمک زیادی در تمایز شهادت از نظر اهل خبره به ما نمی کند. اما از مباحث دیگر فقها، که در آن به رابطه شهادت و اهل خبره توجه شده است، می توان این دیدگاه ها را استخراج کرد:

۱ ۵ ۱ عده ای به طور مطلق شرایط شهادت را در اهل خبره نیز لازم دانسته و گویی هیچ وجه افتراقی بین آن دو ندیده اند؛

۱ ۵ ۲ برخی شهادت را متمایز از نظر اهل خبره دانسته و معیار تشخیص آن دو را حدسی یا حسی بودن موضوع معرفی کرده اند. به این ترتیب که خبر از امور حسی را شهادت و خبر از امور حدسی را مشمول نظر اهل خبره دانسته اند. از این رو، در نظر اهل خبره، شرایط شهادت را لازم ندانسته اند؛

۱ ۵ ۳ بعضی بر جدایی نظر اهل خبره و شهادت تأکید کرده اند ولی معیار حسی یا حدسی بودن موضوع را رد کرده، بر فنی و تخصصی بودن موضوع به عنوان ضابطه تفکیک نظر اهل خبره از شهادت اصرار نموده اند. بنابراین، اعلام نظر فرد متخصص در امور فنی را از باب نظر اهل خبره دانسته اند، اعم از این که موضوع از امور حسی یا حدسی باشد؛