خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اصول سیاست خارجی در قرآن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اصول سیاست خارجی در قرآن :

قرآن کریم در زمینه مسائل سیاسی در حد بیان کلیات و چارچوب های کلان سیاست خارجی بسنده کرده است، این کلیات را اصول سیاست خارجی نامیدیم و تحت چهار عنوان «اصل نفی سبیل » ، «اصل دعوت یا جهاد» ، «اصل عزت دینی » و «اصل پای بندی به معاهدات بین المللی » درباره آنها به بحث پرداختیم . یاد آور شدیم این اصول چارچوب کلان سیاست گذاری خارجی دولت اسلامی را سامان می دهند و دولت اسلامی نمی تواند در سیاست خویش آنها را ندیده انگارد .

مقدمه

مطالعه و بررسی اصول سیاست خارجی اسلام از دیدگاه قرآن کریم بر مفروضات چندی استوار است، که بدون توجه به آنها بحث از سیاست خارجی اسلامی ناتمام به نظر می رسد، مهم ترین این مفروضات را در محورهای زیر می توان تلخیص کرد:

۱ . طرح اصول سیاست خارجی اسلام از منظر قرآن مستلزم آن است که رابطه دین و سیاست مفروض انگاشته شود . در چارچوب اندیشه جدایی دین و سیاست زمینه ای برای طرح این بحث باقی نخواهد ماند .

۲ . سیاست خارجی یکی از بخش های اساسی سیاست در معنای کلان آن است، بنابراین اگر دین در مسائل سیاسی اندیشه نموده طبیعتا در مسائل سیاست خارجی نیز اندیشیده است .

۳ . سیاست خارجی مجموعه ای از مسائل سیاسی مرتبط به حوزه خارجی است و از دو بخش نسبتا ثابت و متغیر برخوردار می باشد . قسمت ثابت آن، بیانگر چارچوب کلی سیاست گذاری خارجی است که خط مشی ها و استراتژی های سیاست خارجی در درون آن تنظیم می گردد; این بخش عمدتا مبتنی بر آموزه های نظری و نظام ارزشی و ایدئولوژی حاکم است . عناصر متغیر سیاست خارجی ناظر به خط مشی هایی است که متناسب با اوضاع و شرایط تنظیم و تدوین می گردند .

۴ . اسلام دو بخش ثابت و متغیر دارد: ثابتات آن ناظر به اصول و مبانی کلی رفتار دینداران است و در طول زمان بقا و ماندگاری دارد، اما جنبه متغیر آن از عرف و ضرورت های زمانه تاثیر می گیرد . بخش متغیر سیاست خارجی به این جنبه برمی گردد، چرا که در شرایط و مقتضیات زمانه تغییر مشی می دهد; بنابراین اندیشه دینی در مورد مسائل سیاسی و مدیریت اجتماعی در حیطه طرح کلیات و اصول محدود می گردد .

۵ . مسائل روابط بین الملل و سیاست خارجی به شکل امروزی و در قالب یک سیستم اکادمیک و منسجم محصول قرون اخیر به خصوص دوره پس از جنگ جهانی دوم است; اما برخی مسائل آن، نظیر مراودات خارجی و مسائل جنگ و صلح به قدمت تاریخ بشر سابقه دارد . چنین نگرشی طرح بحث سیاست خارجی اسلامی را تبیین می کند، زیرا به گفته «هالستی » اگر یکی از مهم ترین مسائل روابط بین الملل را مطالعه دو پدیده جنگ و صلح بدانیم، مطالعه مسائل بین الملل به دوره های قبل از میلاد باز می گردد و اثر تاریخی «توسیدید» در مورد جنگ های «پلوپونز» از قدیمی ترین متون این رشته محسوب می گردد . ^(۲)

۶ . با توجه به نکات مذکور می توان از اصول سیاست خارجی اسلام در قرآن یاد کرد . این اصول ناظر به چارچوب کلی و کلان رفتار خارجی دولت اسلامی است و روابط خارجی مسلمانان با جوامع غیراسلامی را تنظیم می کند . قرآن کریم مشتمل بر مسائل اعتقادی و اجتماعی و سیاسی است و از برخی آیات آن می توان اصول سیاست خارجی اسلام را استخراج کرد .

اصول سیاست خارجی اسلام

همان گونه که اشارت رفت، مقصود از اصول سیاست خارجی مجموعه ای از آموزه های دینی است که چارچوب کلان سیاست خارجی دولت اسلامی را شکل می دهد . این مجموعه از نوعی خصلت ثبات و ماندگاری برخوردار است و از نظر تفسیری بر دیگر مسائل سیاست خارجی حکومت دارد . یکی از پژوهشگران مسلمان در تعریف اصول سیاست خارجی می گوید: مقصود از اصول یاست خارجی، مبادی و اساس روابط خارجی دولت اسلامی است که منابع دینی آنها را به عنوان چارچوب و اساس تنظیم روابط خارجی مطرح می کند . ^(۳)

با عنایت به تعریف مزبور می توان این اصول را از مجموع آیات قرآنی ناظر به روابط خارجی به دست آورده و در محورهای زیر مطرح کرد:

۱ . اصل دعوت یا جهاد;

۲ . اصل ظلم ستیزی و نفی سبیل;

۳ . اصل عزت اسلامی و سیادت دینی;

۴ . اصل التزام و پای بندی به پیمان های سیاسی .

البته برخی پژوهشگران در کنار اصول مزبور عناوین دیگری نظیر «تولی و تبری » ، «تالیف قلوب » و «امر به معروف » را نیز مطرح کرده اند، اما به نظرمی رسد اصول چهارگانه فوق این عناوین را نیز دربرمی گیرد و به ذکر مستقل و مجزای آنها نیازی نیست . درباره تالیف قلوب گفتنی است هر چند از آن در ذیل اصول سیاست خارجی اسلام بحث کرده اند، اما از فلسفه تشریع این حکم و موارد اعمال آن می توان استظهار نمود که تالیف قلوب بیشتر با ابزارهای سیاست خارجی همخوانی دارد تا اصول، چون تالیف قلوب با آنچه امروزه ذیل ابزارهای اقتصادی سیاست خارجی و کمک های بشر دوستانه مطرح می گردد شباهت بیشتری دارد . در واقع دولت اسلامی برای جلب جوامع غیرمسلمان یا کاهش خصومت ها از سهم «مؤلفه القلوب » استفاده می کند، برای مثال پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در جنگ طایف به اشراف و بزرگانی که تازه اسلام آورده بودند یا مشرکانی که به حضرت یاری رسانیده بودند، از سهم مؤلفه القلوب بخشید تا نظر آنان و قبایلشان را به اسلام جلب کند . ^(۴)

۱ . اصل دعوت یا جهاد

شاید از میان اصول سیاست خارجی اسلام، این اصل بیش از همه حایز اهمیت بوده و بیشتر از دیگر محورها مورد بحث و مناظره قرار گرفته است . احتمالا یکی از جهات اهمیت این اصل، آن است که ماهیت روابط خارجی از دیدگاه اسلام را تبیین می کند . مناظرات دامنه دار درباره اصل دعوت و جهاد سبب شد از هر دو اصل تحت یک عنوان یاد کنیم، زیرا آن گونه که برخی از پژوهشگران مسلمان گفته اند اگر تنها به ذکر عنوان دعوت اکتفا گردد، دیدگاه های موجود درباره اصل جنگ یا صلح در روابط خارجی اسلام نادیده انگاشته می شود و اگر اصل را بر جهاد و جنگ مشروع بگذاریم طرح عنوان اصل دعوت ناتمام خواهد ماند .

تفصیل این بحث را با یک پرسش اساسی ناظر به ماهیت روابط خارجی از دیدگاه اسلام پی می گیریم که آیا اسلام در روابط خود با جوامع غیراسلامی اصل را بر جنگ می گذارد یا صلح; به عبارت دیگر، آیا صلح یک قاعده است و جنگ، ضرورت یا بالعکس؟ اگر اصل جهاد را به عنوان یکی از اصول سیاست خارجی اسلام مورد تاکید قرار دهیم به زعم برخی اندیشمندان مسلمان و عموم خاورشناسان اصل در روابط خارجی اسلام جنگ محور است و صلح ناظر به حالات خاص و استثنا از قاعده می باشد، اما اگر اصل را بر دعوت بگذاریم قضیه فرق خواهد کرد . دقیقا با عنایت به همین مساله است که با دو نوع روش رو به رو می گردیم: ^(۵)

الف) روش خاورشناسان که در قالب «انتشار الاسلام بالسیف » مطرح می گردد و بر مفاهیمی چون ارهاب، اصولگرایی، الاسلام المسلح، التطرف تاکید می شود . در این رویکرد آیات جهاد به خصوص آیه سیف به عنوان مستند مورد توجه قرار می گیرد;

ب) روشنفکران مسلمان که در قالب «تنظیف وجه الاسلام » یا پیراستن اسلام از هر نوع خشونت و جنگ به تحلیل می پردازند و بر مفاهیمی چون; سلام و تسامح و تعایش و رافت تاکید می کنند .

در حالی که دسته نخست فقط به تحلیل آیات جهاد می پردازد و آیات صلح و سلم را از نظر دور می دارند، دسته دوم با تاکید بر آیات صلح و مسالمت، به آیات جهاد بی توجهی می کنند . روش اعتدال روشی است که بتواند میان هر دو دسته آیات جمع زند . اکثر مفسران و فقهای اسلام در این باره اندیشیده اند که از مجموع این گفته ها و اظهارات می توان به جمع بندی و نتیجه نهایی نایل آمد .

بدون تردید یکی از مهم ترین و احتمالا هدف اصلی فرستادن انبیا دعوت است . آیات متعدد قرآن کریم پیامبران را دعوتگران دینی معرفی می کند . بر این اساس، نخستین وظیفه پیامبر و رهبران دینی همانا دعوت بشر به تعالیم و ارزش های وحیانی است . از طرف دیگر، جهاد و جنگ با مشرکان و طغیان گران بی تردید یکی از وظایف اساسی مسلمانان و رهبران دینی محسوب می گردد . آنچه در مورد جهاد و جنگ حایز اهمیت است فلسفه تشریع این پدیده است که جهاد برای چیست و چه زمانی انجام می پذیرد .

با تحلیل و موشکافی این نکته احتمالا بتوان رابطه دعوت و جهاد و اصل در روابط خارجی دولت اسلامی را به دست آورد .

اگر جهاد برای کشور گشایی باشد، احتمالا بر دیدگاه خاورشناسان مبنی بر جنگ محوری اسلام صحه می گذارد، اما اگر فلسفه تشریع جهاد برای دعوت به تعالیم وحیانی و ارزش های اسلامی باشد نه سلطه جویی و کشور گشایی، ادعای مذکور ناتمام و غرض آلود خواهد بود . این نوشتار ادعا دارد اصل در روابط خارجی اسلام بر صلح استوار است و جنگ حالت استثنایی است که بنابر ضرورت تجویز می گردد . عصاره استدلال ما براین فرضیه آن است که جهاد اسلامی یکی از مراحل دعوت به شمار می رود و برای ترویج ارزش های دینی صورت می گیرد . این دقیقا گفته یکی از محققان است که «توحید اساس جهاد و جهاد برای توحید» است .

بحث را با طرح اهمیت دعوت در آیات قرآن به عنوان یکی از اصول روابط خارجی دنبال می کنیم و در پی آن آیات مربوط به جهاد را مورد مطالعه و تحلیل قرار خواهیم داد . آیات متعددی اولین و مهم ترین وظیفه پیامبر را دعوت به خیر و صلاح می داند . خداوند سبحان پیامبران خود را مبلغان پیام خود و مظهر رحمت خویش و اصلاح و تزکیه بشر معرفی می کند . ^(۶)

در برخی آیات، خداوند آنچنان به ابلاغ پیام خود و دعوت بشر به ارزش های اسلامی اهمیت می دهد که وعده می کند تا زمانی که رسولی را به ادای این وظایف نگمارد کسی را مجازات نخواهد کرد . ^(۷)

در روابط خارجی اسلام نیز اصل دعوت به عنوان یکی از اصول اساسی مورد توجه و تاکید قرار می گیرد . خداوند در یکی از آیات خطاب به پیامبر این اصل را چنین معرفی می کند:

بگو ای اهل کتاب، به کلمه ای روی آورید که میان ما و شما یکسان است، جز خدای واحد را نپرستیم و چیزی را شریک حضرتش قرار ندهیم و غیر از خداوند کسی را ارباب و فرمانروایمان ندانیم . ^(۸)

این آیه و نظایر آن به خوبی بیانگر آن است که پیامبر اسلام در روابط خارجی خویش قبل از هر امری موظف است آنان را به خدای واحد بخواند . در سیره پیامبراکرم صلی الله علیه و آله نیز این اصل پیش از هر امری به چشم می آید، حضرت تا دعوت نکرده دستور جهاد نمی داد . ^(۹)

در روایتی حضرت علی علیه السلام می فرماید: زمانی که پیامبر مرا به سوی یمن می فرستاد، فرمود یا علی اگر خداوند یک نفر را به دست تو هدایت کند بهتر از تمام آن چیزی است که آفتاب بر آن می تابد . ^(۱۰)

ابویعلی و طبری و دیگران به نقل از ابن عباس می گویند: رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز با هیچ قومی نجنگید مگر این که آنها را به اسلام فرا خواند . ^(۱۱)

پیامبر اسلام چنان به مساله دعوت اهمیت می دهد که در همه جنگ ها ابتدا به دعوت می پردازد، حتی مردمانی را که قبلا دعوت کرده مجددا به اسلام می خواند . با وجود آن که اهالی خیبر به دعوت عالم بودند، پیامبر سه روز سفیران و دعوتگران خویش را به نزد آنان می فرستد تا آنان را به اسلام رهنمون باشند . ^(۱۲)

از مجموع آیات ناظر به دعوت و روایات و سیره پیامبر اسلام و رهبران دینی به دست می آید که دعوت، یکی از اصول اساسی در روابط خارجی اسلام با جوامع غیراسلامی است و چنان اهمیتی دارد که جهاد غیرمسبوق به دعوت را از مشروعیت خارج می سازد و بیشتر فقهای شیعه و سنی بر این امر اجماع نظر دارند . ^(۱۳)

آیا اصل در روابط خارجی اسلام بر جنگ استوار است یا صلح؟ بر اساس محوریت آیات دعوت، اصل صلح و سلم مورد تاکید قرار می گیرد . اما سؤال این است که آیات جهاد را چگونه می توان تفسیر کرد . عمده مستند کسانی که اصل را بر جنگ استوار می دانند آیاتی است که مسلمانان را به قتل و کشتار کفار و مشرکان فرمان می دهد و جهاد را یک وظیفه و تکلیف شرعی مطرح می سازد . «قتلوا المشرکین کافه » ^(۱۴) ، «قتلوهم حتی لاتکون فتنه » ، ^(۱۵) «فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم » ^(۱۶) از جمله آیاتی است که برای ترسیم ماهیت جنگ محوری اسلام در روابط خارجی به آنها استدلال شده است . صرف نظر از مباحث تفسیری موجود در این زمینه، ذکر دو نکته اهمیت دارد:

۱- آیات جهاد را به طور کلی در دو دسته می توان طبقه بندی کرد: اول آیات مقید که جهاد را بر وجود فتنه و ظلم و آغاز جنگ از سوی غیرمسلمانان مبتنی می سازد; این دسته از آیات عمدتا بیانگر ماهیت جهاد و جنگ دفاعی است و با اشکال و محذور خاص روبه رو نیست، زیرا دفاع حق مشروع تمام جوامع و انسان هاست; دوم آیات مطلق که به طور مطلق به قتل کفار و مشرکان دستور می دهد، اشکال عمده ناظر به این دسته آیات است و طرفداران دیدگاه جنگ – محور نیز به این دسته آیات استدلال می کنند .

۲- فلسفه جهاد چیست؟ آیا جهاد برای کشورگشایی و قتل و اذهاق نفوس است یا ماهیت اصلاحی و دعوتگرانه دارد؟ در صورت دوم جهاد خود به یکی از مراحل دعوت تبدیل می شود و به تعبیر برخی از مفسران حالت دفاعی به خود می گیرد . بیشتر مفسران و فقهای شیعه و سنی جهاد را دارای ماهیت اصلاحی و در جهت دعوت اسلامی دانسته اند . از دیدگاه آنان جنگ های سلطه طلبانه و توسعه جویانه نه فقط مشروعیت ندارد، بلکه از نظر متون اسلامی به شدت مورد نکوهش و نفی قرارمی گیرد; بنابراین جهاد خود دعوت به سوی خدا و به منظور اعتلای کلمه الله و امحای باطل است . ^(۱۷)

علامه طباطبایی معتقد است اساسا جهاد دارای ماهیت تدافعی است . او می نویسد: قتال در راه خدا، چه دفاعی و چه ابتدایی، در حقیقت دفاع از حق انسانیت است و آن حق همان حق حیات است، زیرا شرک به خدای سبحان هلاک انسانیت و مرگ فطرت و خاموشی چراغ در درون دل هاست و قتال که همان دفاع از حق انسانیت است این حیات را بر می گرداند و بعد از مردن آن حق را دوباره زنده می سازد . ^(۱۸)

وی در ادامه به تبیین ماهیت دفاعی جهاد در پاسخ اشکال خاورشناسان پرداخته و می نویسد: قرآن اسلام را مبتنی بر فطرت معرفی می کند و این فطرت حکم می دهد توحید تنها اساس و پایه ای است که قوانین فردی و اجتماعی بشر بر آن تضمین می شود و دفاع از چنین اساس و انتشار آن در میان جامعه و نگهبانی از آن، حق مشروع بشر است و بشر باید حق خود را استیفا کند به هر وسیله که ممکن باشد . . . قرآن نخست این حق را با دعوت می طلبد و در مرحله دوم با دفاع از مسلمانان و بیضه اسلام و در مرحله سوم با جنگ و قتال ابتدایی که هر چند به ظاهر قتالی است ابتدایی، لکن در حقیقت، دفاع از حق انسانیت و کلمه توحید و یکتاپرستی است و اسلام هرگز قبل از دعوت به زبان خوش و اتمام حجت جنگ را آغاز نکرده است » . ^(۱۹)

لزوم دعوت قبل از جهاد و مشروع نبودن جهادی که به دعوت نپرداخته از امور مورد اتفاق میان فقها و مفسران است، از جمله شیخ بهایی می فرماید: «قبل از جهاد واجب است دعوت کردن، زیرا جایز نیست ابتدا به قتال کردن با کفار مگر بعد از دعوت » . ^(۲۰)

علامه حلی نیز دعوت را مرحله ای پیش از جهاد می داند و جهاد را یکی از مراحل دعوت بر می شمرد . ^(۲۱)

در مجموع از دیدگاه این اندیشمندان جهاد همواره دارای م