خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل علما و اولتیماتوم روس (۱۳۲۹ ق .)

چکیده : داستان اولتیماتوم روس به ایران (۱۳۲۹ ق .)، در شرایطی رخ داد که از عمر انقلاب مشروطیت ایران نزدیک به پنج سال می گذشت . دولتمردان جدید، مردم و بویژه مجلس شورای ملی ، تلاش می کردند عقب ماندگیهای ایران را در سایه حکومت پارلمانی جبران سازند و ایران را همچون کشور ژاپن که به مشروطیت دست یافته بود به مراحلی از توسعه و ترقی رهنمون سازند. اما در همین مدت اندک مستبدین شکست خورده با حمایت و پشتیبانی دو دولت روس و انگلیس ، تحولات جدید را برنتافتند و از طریق کودتا، تشنج و آشوب در بلاد، تجزیه کشور در قالب قراردادهای ۱۹۰۵ و ۱۹۰۷، بمباران مجلس و سرانجام حادثه اولتیماتوم سعی نمودند کشور را ضعیف و مردم ایران را از رخداد انقلاب مشروطیت پشیمان سازند.

در حفظ و نگهداری مشروطیت ، علما و روحانیون ایران بویژه نجف حساسیت و اهتمام بیشتری نسبت به سایر نیروهای اجتماعی از خود نشان دادند. با اینکه در طول پنج سال بی مهری و ناملایمات فراوانی مشاهده نمودند و افرادی مثل شیخ فضل الله نوری و سید عبدالله بهبهانی به شهادت رسیدند، معذلک در دفاع از مشروطیت از پای ننشسته و در واقعه اولتیماتوم روس ، علمای بزرگ نجف و ایران با صدور فتاوای جهاد و تحریم کالای اجنبی به دفاع جانانه از دستاورد انقلاب و کیان کشور ایران پرداخته و افزون بر آن در یک حرکت دسته جمعی برای مبارزه با روس به سمت ایران حرکت نمودند.

در این مقاله به چگونگی تصمیم دولت ایران در استخدام مستشار آمریکایی (مورگان شوستر) جهت ساماندهی وضعیت اقتصادی ایران ، نقش دولت و مجلس ایران (مجلس دوم ) در این رابطه و سرانجام نقش و موضع علمای نجف و روحانیون ایران پرداخته می شود.

چنین به نظر می رسد که از دیدگاه علما، حادثه اولتیماتوم به مثابه بود و نبود انقلاب مشروطیت مطرح بود و سکوت در برابر آن را به منزله پیروزی استبداد و استعمار تلقی می نمودند لذا با تمام قوا و ظرفیت لازم قیام کردند و در این مسیر حتی مخالفین نظری مشروطیت هم به مبارزین پیوستند.

روش تحقیق در این مقاله کتابخانه ای و با استفاده از اسناد و منابع مربوط به واقعه مذکور به رشته تحریر درآمده است . تلاش شده است تا گوشه های دیگری از چگونگی برخورد نهاد دین با تهاجم استعمار در دویست سال اخیر مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد. مقاله در پایان نشان می دهد که با مرگ مشکوک آخوند خراسانی رهبر قیام ، و برافتادن عمود خیمه انقلاب ، مشروطیت ایران به آخر خط می رسد و از آن پس مقدمات انزوا و به حاشیه راندن علما از بستر و متن سیاست آغاز می شود.

واژه های کلیدی : اولتیماتوم روس ، انقلاب مشروطیت ، مورگان شوستر، آخوند خراسانی ، مجلس دوم .

مدخل

حوادثی که در پی استقرار مجدد مشروطیت پیش آمده بود از هم گسیختگی رشته امور مالی و امنیت ملی را به دنبال داشت . هرج و مرج سیاسی و اجتماعی حکایت از ناتوانی زمامداران جدید می کرد و در این میان رقابت دو قدرت روس و انگلیس در ایران دشواریها و ویرانیها را تشدید می ساخت .

بر اثر نداشتن یک برنامه صحیح و منسجم به منظور اداره امور مالی کشور، سرانجام مجلس دوم به این نتیجه رسید که با استخدام مستشار خارجی ، به ساماندهی امور پرداخته و با تقویت نظام دخل و خرج مملکت ، گامی در جهت بهبود اوضاع و تقویت بنیه مالی کشور بردارد. اما از آنجا که خاطره تلخ نوزبلژیکی در اذهان غالب مردم و سیاسیون باقی مانده بود، این بار مجلس تصمیم گرفت به دور از گردونه سیاسی دو دولت رقیب در ایران (روس و انگلیس ) از دولت آمریکا مدد جوید تا بدین وسیله از دخالت و سلطه دولتهای مذکور رهایی یابد.

به همین منظور در تاریخ ۲۲ ذیحجه ۱۳۲۸ ق . به میرزا علیقلی خان نبیل الدوله کاردار ایران در واشنگتن دستور داده شد که از دولت آمریکا بخواهد، کسانی که در امور مالیه آمریکا مهارت تامی دارند معرفی نموده و برای استخدام یک نفر خزانه دار کل که «از مردان کافی و کاردان و بی آلایش آمریکا و امین و موثق باشد به جهت تجدید و تشکیل و پیشرفت و نظم جمع و خرج مالیه ایران به مدت سه سال دعوت به عمل بیاورد» ] سفری ۱۳۷۰: ۴۳۶ [ .

مقدمات حادثه

مورگان شوستر، از طرف دولت آمریکا انتخاب و در تاریخ هفتم جمادی الاولی ۱۳۲۹ وارد بندر انزلی گشت و پس از چند روز در تاریخ ۲۲ جمادی الاولی رسماً معرفی و مشغول کار گردید. در آن تاریخ یکی از منابع مالی و درآمد دولت گمرکات کشور بود. پس از خروج مسیو نوز تشکیلات گمرکخانه توسط مسیو مرنارد، معاون نوز، با سی نفر بلژیکی اداره می شد. اولین دسته ای که در مقابل وی به جبهه گیری برخاستند مرنارد بلژیکی بود که تلاش می نمود وی را ضعیف و ناامید سازد. از طرفی دولت سپهدار در تلاش استقراض جدیدی از بانک شاهی به مبلغ یک میلیون و دویست هزار لیره انگلیسی توسط مرنارد بود که مورگان از آن جلوگیری می کرد. بدیهی است که این حرکت ، انگلیسها و تعدادی از رجال دولت را از کارهای او بیمناک می ساخت . شوستر وجود نیروهای مسلح را برای تضمین اجرای اصلاحات مالی ضروری می دانست و به همین جهت ، نیروی جدیدی از ژاندارم تحت فرماندهی استوکس مخصوص گمرک و مالیه ترتیب داد. فرمانده این دسته انگلیسی ، قبلاً واسطه نظامی سابق بریتانیا در ایران بود. این عمل شوستر موجب نارضایتی و اعتراض روسیه گشت به طوری که بر اثر فشار روس و انگلیس ، استوکس ایران را ترک کرد و رهسپار هندوستان شد. حادثه مهم دیگر که رخ داد مصادره اموال شعاع السلطنه ، شاهزاده یاغی قاجار، بود که توسط دولت ابلاغ گردیده بود. در پانزدهم شوال همان سال شوستر از طرف دولت ایران مأموریت یافت که باغ شعاع السلطنه واقع در تهران را تحویل بگیرد و به دولت واگذار نماید. هنگامی که ژاندارمهای تحت فرمان شوستر به محل باغ رفتند با مقاومت قزاقهای روس رو به رو شدند و روسیان به بهانه اینکه املاک شعاع السلطنه در گرو بانک روس است ، از تحویل آن خودداری ورزیدند. برخورد تند دسته ژاندارم و شوستر با قزاقان روس که از آن پس نتایج وخیمی برای ایران به دست داد، مورد تنقید عده ای از مورخان و تحلیل گران قرار گرفته است . سایکس مورخ انگلیسی ، فرستادن ژاندارم به منطقه نفوذ روس را اشتباه اعلام کرده و معتقد است که مورگان یک قضیه ساده و روشنی را پیچیده و خراب کرده و ایران را در یک وضع بحرانی قرار داده است ] ۴۲۵ – ۴۲۴ :۱۹۲۱ [ .

کسروی با نکته سنجی خاصی ضمن آنکه مراتب ایران دوستی مورگان را تصدیق می نماید، اضافه کرده است :

… می بایستی پیش آمد را از راه سیاست و با دست وزارت خارجه یکرویه کنند، نه اینکه شوستر صد تن ژاندارم فرستاده وبا زور قزاقها را لخت کرده بیرون رانند. راست است ایران کشوری آزاد است و قونسول روس را نمی رسید که به کارهای درونی دست یازد ولی می بایست فراموش نکنند که روسیان آزادی ایران را به هیچ گرفته و به همه شهرهای شمالی سپاه آورده بودند ] : ۲۲۹ ۲۳۰ [ .

کسروی عمل مورگان را مورد انتقاد قرار داده و معتقد است که او بهانه به دست روسیان داده است . حزب دمکرات در داخل کشور با تندروی خاصی از اقدامات مورگان حمایت می کرد و در شرایطی که عمر دوساله مجلس به اتمام می رسید به پیشنهاد حزب دمکرات و فراکسیون آن در مجلس ، مقرر شد به مدت شش ماه دیگر ادامه کار مجلس تمدید گردد ] زمانی ۱۳۷۹: ۱۱۸ [ . در داخل دولت وزیر خارجه میرزا حسن خان وثوق الدوله به شدت با اقدامات شوستر مخالفت می ورزیدند.

اولین اولتیماتوم

به دنبال حادثه باغ شعاع السلطنه اولین اولتیماتوم روس به ایران صادر گردید. بر طبق اولین یادداشت سفیر روس به ایران ، ژاندارمهای شوستر می بایستی هر چه سریعتر محوطه باغ را ترک کنند و املاک را کمافی السابق باقی گذارند. به گفته عبدالله مستوفی یکی از رجال ناظر بر قضیه ، مورگان با اغوای حزب دمکرات حاضر نشد نیروهای خود را از باغ خارج سازد و بدین ترتیب دومین اولتیماتوم روسها به ایران با مضمون شدیدتری صادر شد.

روسها خواستار اخراج فوری شوستر از ایران شدند و از دولت ایران می خواستند که بعد از این بدون رضایت دولت روس از خارجه مستشار استخدام نکنند و وزیر امور خارجه ایران رسماً به سفارت آمده و از روسها عذرخواهی کند ] مستوفی ۱۳۷۱ ج ۲: ۳۵۹ [ .

خبر انتشار اولتیماتوم روس هیجان عجیبی در ملت ایران و خصوصاً در تهران ایجاد کرد. مردم خشمگین در اولین اقدامات خود از سوار شدن تراموای اسبی و ترن راه آهن خودداری می کردند. از سوی علمای نجف خوردن مواد غذایی و استفاده از کالاهای روس ممنوع و حرام اعلام گردید. قند روس مورد تحریم قرار گرفت دانشجویان مدرسه سیاسی که نوعاً از فرزندان رجال بودند، دست به تظاهرات و شعارگویی علیه روسها زدند ] مجید کفائی ۱۳۵۹: ۲۳۹ ۲۴۶ [ .

آغاز مذاکرات مجلس

در چنین جوّ التهاب و شور و هیجانی مذاکرات پیرامون اولتیماتوم در مجلس آغاز گشت مذاکرات از جلسه ۳۲۹، ۹ ذیحجه الحرام ۱۳۲۹ تا جلسه ۳۳۲، ۲۹ ذیحجه ۱۳۲۹ ادامه داشت . در این جلسات نمایندگان دولت بخصوص وثوق الدوله تلاش می کردند که به نحوی نظر مجلس را درباره تأمین نظریات روس جلب نمایند. در بین نمایندگان مجلس ، شیخ محمد خیابانی با ایراد نطقهای مهیج تلاش در جهت ردّ اولتیماتوم داشت . وی در اولین نطق خود به استناد اصل آزادی و استقلال ملتها که به تعبیر شیخ محمد، پانصدسال پیش وضع شده است ؛ پذیرش خواسته روس را ناقض اصل استقلال و آزادی ملت ایران دانست و با آن مخالفت ورزید ] مشروح مذاکرات مجلس دوم جلسه ۳۲۹: ۱۹۱۸ [ . روسها در یادداشتهای خود، هزینه لشکرکشی به صفحات شمالی را طلب می نمودند. وثوق الدوله در نطق توضیحی خود با انتقاد از وضعیت موجود کشور و بحرانهای سیاسی و اجتماعی که سراسر کشور را فراگرفته است اظهار می دارد که حلّ مشکلات موجود بستگی به دولت مقتدر دارد در حالی که امروز ما دولت نداریم تا چه رسد به حکومت مقتدر ] مشروح مذاکرات مجلس دوم جلسه ۳۲۹: ۱۹۱۸ [ .

روس به دنبال اولتیماتوم ، قشون خود را تا بندر انزلی و مسیر راه رشت – قزوین وارد ساخت . در آخرین یادداشت خود چهل و هشت ساعت مهلت برای پاسخ مثبت از دولت ایران می خواستند و در این میان دولت تلاش می کرد که از مجلس رضایت و وکالت در این امر را بگیرد. وثوق الدوله در نطق خود به بحران فزاینده و ورود قریب الوقوع سپاه روس به تهران اشارت کرد.

احساسات ملی اقشار مختلف مردم را فراگرفته بود، به طوری که سیصد تن از زنان تهران در حالی که در چادرهای سیاه و نقابهای مشبک ظاهر شده بودند و بعضاً سلاح حمل می کردند، وارد مجلس شده و از رئیس مجلس خواستار مقاومت در برابر اولتیماتوم روس بودند ] شوشتر ۱۳۵۱: ۲۳۵ [ .

شیخ محمد خیابانی در دومین نطق خود، در حالی که به سختی مخالفت می کرد، اظهار داشت :

… همین قدر عرض می کنم که یک ملت مظلومی که شش هزار سال است استقلال داشته است نمی تواند استقلال خود را از دست بدهد… عرض می کنم که آن سه ماده را مجلس نمی تواند قبول بکند ] مشروح مذاکرات مجلس دوم جلسه ۳۲۹: ۱۹۲۵ [ .

استمداد از علمای نجف

رئیس مجلس (مؤتمن الملک ) طی تلگراف به نجف اشرف و خطاب به آخوند خراسانی ، موضوع تجاوز روسها و اشغال بخشی از خاک ایران را به اطلاع ایشان رسانید و از مشارالیه کسب تکلیف کرد ] مجید کفائی ۱۳۵۹: ۲۳۹ ۲۴۶ [ . به موازات تجاوز روسها به شمال ، انگلیسیها نیز فرصت را غنیمت شمرده و به بهانه ناامنی راههای جنوب ، طی یادداشتی به دولت ایران ، مهلت سه ماهه ای برای تأمین راهها ابلاغ نمود در غیر این صورت دولت انگلیس با تشکیل نیرویی در جنوب به رقابت با نیروهای قزاق روس خواهد پرداخت ] کسروی : ۲۳۰ [ .

آخوند خراسانی قبل از هرگونه اقدامی علیه روس ، با صدور اعلامیه ایی خطاب به دولت انگلیس عمل انگلیسیها را محکوم و تقبیح کرد. در بخشی از اعلامیه چنین آمده است :

… هرگز گمان نبود از دولت حق پرست ، آزادیخواه که در اقطار عالم خود را معرفی به طرفداری حقوق نوع بشر فرموده اند مسلک قدیم و قویم خود را از دست داده ، در محو آزادی و استقلال ایران ، با دولت روس همدست شوند و نظیر معاملات روس در شمال ، نسبت به جنوب ایران درصدد برآیند. ملت تازه بیدار ایران که به جهت مدافعه از حقوق وطنیه ، گسیختن زنجیر اسارت و خلع طوق رقیّت خاندان سلطنت خود، این همه خونها ریخته و قربانیها نموده و خانمانها بر باد داده تا جان در بدن دارد به رقیت اجانب تمکین نخواهد کرد و در بذل بقیه نفوس و اموال در طریق حفظ استقلال مملکت که اولین وظیفه دینیه مسلمین است حاضر و مهیا خواهد بود. مقام ریاست روحانیه اسلامیه هم در دفاع از حوزه مسلمین از هر نحو اقدامی کوتاهی نخواهد کرد ] مجید کفائی ۱۳۵۹: ۲۵۱ [ .

در اعلامیه فوق ، آخوند مثل همیشه استقلال مملکت را مدّ نظر داشته و نفوذ بیگانه در ایران را خلاف و دفاع از حوزه اسلامیه را واجب می شمارد قبل از آنکه خبر اولتیماتوم دوم روس مبنی بر چهل و هشت ساعت مهلت به نجف برسد «آخوند و مازندرانی » طی یادداشتی به سفیر ایران در پترزبورگ از دولت روس شدیداً خواستار خروج عساکر آنها از شمال شدند:

… مستدعی است محض محافظه حسن جوار، امر و مقرر فرمایند بدون مزاحمت و تولید اشکال ، عساکر روس را معاودت داده ، زیاده بر آن عزت نفس مسلمانان را تحقیر نکنند ] مجید کفائی ۱۳۵۹: ۲۵۲ [ .

شاهدان ماجرا، جنب و جوش خاصی را در میان شیعیان عراق و نجف گزارش داده اند. مردم هر روز در منزل مراجع اجتماع کرده و از آنان می خواستند که خارجیان را بر سر جای خود نشانند ] مجید کفائی ۱۳۵۹: ۲۵۳ [ .

مبارزه منفی یا تحریم کالای اجنبی

اقدام بعدی آخوند و همکارانش فتوای تحریم کالاهای روس در ایران بود. علمای استرآباد درباره مصارف کالای خارجی و خصوصاً روسیه استفتایی از علمای نجف نمودند. آخوند و مازندرانی در پاسخ مطالب مهمی را متذکر شدند و تحلیل خود را از اوضاع جاری در آن بیان داشتند.

… عموم غیرتمندان اسلامی و پیروان حضرت خاتم النبیّن (ص )… البته این معنی را تا به حال فهمیدند و به رأی العین می بینند که استعمال امتعه خارجی در بلاد اسلامیه تا به حال به چه درجه موجب ذهاب ثروت مملکت و نسخ منابع داخله و فقر و فلاکت ملت و تسلط کفار شده … بقاء سالدات روس به بهانه حفظ تجارت روسیه در ایران ، تدریجاً به کنیسه شدن مساجد و تبدیل اذان به ناقوس و پامال شدن روضه منوره حضرت ثامن الائمه صلوات … علیهم خدای نخواسته مؤدی خواهد بود… عموم آقایان علما و امراء و تجار محترم و طبقات غیرتمندان اسلامی تمام این مفاسد را نصب العین خود فرموده به همان فطرت پاک ایمانی و به شرافت طبع اسلامی پرستی از این امتعه خبیثه و فصول عیش که موجب ذهاب دین مبین و استیلای کفر بر ممالک اسلامیه است با عزمی راسخ و جزمی ثابت بکلی اغماض در فوز، به فیض این جهاد اقتصادی که به منزله جهاد و شهادت در رکاب امام زمان ارواحنا فداه است ، مسارعت و بر همدیگر مسابقت خواهند فرمود… ] نجفی ۱۳۷۱: ۵۸ ۵۹ [ .

آخوند در این فتوا، از اصطلاح جهاد اقتصادی سخن می راند و آن را برابر با جهاد در رکاب امام زمان (عج ) می شمارد.

مواضع علمای ایران

به دنبال فتوای علمای نجف ، علمای ساکن ایران از جمله علمای اصفهان ، شیراز و تبریز فتوا به تحریم کالاهای روس و انگلیس دادند. علمای فارس در پاسخ به تجاوزات سربازان هندی به مناطق جنوب و به موازات تجاوز روسها به شمال ، فتوا به تحریم کالای انگلیس و روس را صادر نمودند ] نجفی ۱۳۷۱: ۶۵ [ .

عالم بزرگ خطه جنوب ، ابراهیم الشریف محلاتی ، طی اطلاعیه ای ضمن تحریم کالاهای اجنبی ، برای مرتکبین تعزیر شرعی نیز اعلام نمود:

… خرید از تجارتخانه های این دو دولت چه در داخل ایران و چه در خارجه اگر چه سفارشی شده باشد و حمل نمودن آنچه خریده شده از خارجه به داخله ایران و حمل نمودن اجناس موجوده در بنادر ایران به ممالک ایران ، آنچه متعلق به خارجه است … بعد از بیست و پنج روز از تاریخ این تحریر، اعظم محرمات شریعه و باد دادن اسلام و خیانت بزرگ به صاحب شریعت مقدسه … و اعانت به کفر و مخاصمه با امام زمان عجل ا… می باشد و کسی که مخالفت با این احکام یا تقلبی در آنها نماید از تاجر و دلال و مکاری باشد و اشنع و انحای تعزیر شرعی خواهد شد ] محل مهر آقایان علمای فارس [ ] نجفی ۱۳۷۱: ۶۷ [ .

بدین ترتیب بار دیگر شور و احساس ملی با حمیّت و غیرت دینی آمیخته شد و در یکی از حساسترین شرایط تاریخ ایران ، در حالی که کشور فاقد قدرت مادی و نظامی بود با این حضور گسترده مردم در صحنه سیاست و دفاع و صیانت از کیان ملیت و اسلامیت ، علما و رجال سیاسی و نمایندگان مجلس را در یک صف واحد به مبارزه سرنوشت ساز علیه استیلای خارجی و تحقیر هویت ملی دعوت می کرد.

بخش مهمی از شیوه مبارزاتی علما در این مقطع به تحریم کالاهای خارجی در ایران ، اختصاص یافت ] روزنامه کیهان [ .

پایداری و مقاومت وکلا

مجلس ایران تحت تأثیر شرایط حاکم بر جامعه همچنان پایدار و مقاوم در برابر اولتیماتوم باقی مانده بود.

یکی از نمایندگانی که به مخالفت با پذیرش اولتیماتوم برخاسته بود، شیخ رضا دهخوارقانی بود. وی طی نطقی با پیشنهاد کمیسیون منتخب از سوی مجلس برای حلّ مسأله مخالفت کرد و در استدلال خود علیه پذیرش اخطار روس اظهار داشته بود که مجلس از آن ملت است نه دولت و ملت مجلس را تأسیس کرده که دیگر اجنبی همانند سابق در کشور نفوذ نداشته باشد. حال چگونه ممکن است که نمایندگان تسلیم خواسته دولت روس گردند ] مشروح مذاکرات مجلس دوم ۱۹۲۷ [ . وی بعدها با تحریر رساله خطی پیرامون واقعه اولتیماتوم به نکات بیشتر و ظریفتری پرداخته و مطالب ناگفته ای را درخصوص آن رویداد تاریخی بیان داشته است ] دهخوارقانی ۱۳۵۶ [ . در آخرین جلسه مجلس مورخ پنجشنبه ۲۹ شهریور ذیحجه ، نمایندگان به آخرین نطقهای خود پرداخته ، زیرا زمان اتمام حجت روس در شرف اتمام بود. شیخ محمد خیابانی با همان صلابت روزهای اول مجدداً در مخالفت با پذیرش اولتیماتوم صحبت کرد و آن شب را یک شب تاریخی و استثنایی اعلام داشت . اظهارات و مشاهدات مورگان یکی از طرفهای اصلی این قضیه ، حائز اهمیت است وی در کتاب معروف خود آخرین جلسه را چنین توصیف می نماید:

… صمصام السلطنه رئیس الوزراء، در موقعی که یقین نمود که برای بحث و مذاکره وکلاء در باب اولتیماتوم روس وقت کافی باقی نمانده ، قریب به ظهر هنگامی که موعد، در شرف انقضا بود اظهار کرد که وکلا اختیارات تامه به کابینه بدهند تا اولتیماتوم روس را قبول نماید. این رأی و اظهار در حالت سکوت تام خوانده شد. بعد از ختم آن ، به طوری سکوت و بهت بر تمام مردم جاری شد که هفتاد و شش نفر وکلای موجوده پارلمان ، از پیر و جوان و علما و پیشوایان مذهبی و وکلای عدلیه و اطبا و شاهزادگان در جای خود مثل اشخاص سکته کرده و بی حس و بی حرکت ماندند یک عالم محترم اسلامی ، ایستاده و در موقعی که وقت به سرعت و بی خبر می گذشت و ظهر آن روز آن امر از اختیارات ایشان خارج می گشت و هیچ رأی نمی توانستند بدهند آن بنده خدا نطق مختصر مناسب حال و به موقعی نمود و گفت شاید