خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نگرشی به سه دایره المعارف فقهی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگرشی به سه دایره المعارف فقهی :

موسوعه جمال عبدالناصر فی الفقه الاسلامی،

الموسوعه الفقهیه [الکویتیه]،

موسوعه الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت(علیهم السلام)

شیخ خالد غفوری

مقدمه

گنجینه کتب فقهی در طول تاریخ خود (حدود هزار سال) سرشار از ده ها اثر و تالیف گران سنگ و بی نظیر است و از ویژگی های نمایان این دوران میراث فرهنگی، ظهور اندیشه های ناب و ریشه دار است.

فقهای عالی قدر ما برای تدوین فقه به یک شیوه عمل نکردند، بلکه از جهات مختلف با یکدیگر تفاوت داشته اند:

۱. حجم و مقدار بحث

برخی تلاش می کردند همه مطالب و ابواب و مسائل و فروع یا اکثر آنها را بنویسند، مانند شیخ طوسی، اما بعضی دیگر به اختصار وفشرده نویسی رو آوردند، مثل ابوعباس حلی، معروف به ابن فهد که کتاب موجز را نگاشت.

۲. محتوا و سطح بحث

برخی نوشته ها بیانگر مجموعه ای از فتاوا و احکام شرعی است، مانند: نهایه شیخ طوسی؛ در عین حال عده ای دیگر از فقها در بعضی تالیفاتشان، راه و روش استدلال و بیان دلیل و مدرک احکام شرعی را برگزیدند.

۳. شیوه نگارش و بیان

برخی تالیفات شرح کتاب دیگران است، و بعضی دیگر تالیف و تدوین جدا و مستقل است. فقهایی نیز راه نظم را برگزیدند و عده ای دیگر شیوه های دیگر را.

به هر شکل این گونه نوشته ها دربردارنده نظریه ها و گرایش ها و روش های متنوع فقهی و مشتمل بر مطالب علمی فراوان است.

اما این میراث فرهنگ اسلامی، در حصار تقلید باقی ماند و در هاله ای از کهنگی پوشیده شد و فقه از حرکت چرخه نوین بیان وشیوه های جدید نگارش عقب ماند و باعث شد که علم فقه از بقیه علوم زنده کنار زده شود، در نتیجه فقه به صورت اندیشه های متراکم وانباشته ای در آمد که در کتابخانه های قدیمی و تاریخی نگهداری شود و به جز تعداد اندکی فرهیخته و فقیه کسی به سراغ آن نرود.

شیوه موسوعه نگاری در فقه

زنده نگه داشتن میراث فرهنگ کهن فقه و باز آفرینی آن و هم طراز قرار دادنش با دانش های دیگر، کار ساده و کوچکی نیست و به ثمرنشاندن آن تنها با تشکیل همایش و گردهمایی علمی یا کارهای سریع و زود گذر میسر نمی شود؛ بلکه نیازمند کار سترگ تاریخی است که تلاشی پیوسته و خستگی ناپذیر به دنبال داشته باشد تا از این طریق بتوان غبار کهنگی سده های گذشته را زدود.

از مهم ترین طرح های بزرگ و تاریخی، تدوین و نگارش فقه به شیوه دانشنامه ای و دائره المعارف است که امروزه بسیار مورد توجه وعنایت است. شیوه دائره المعارف نویسی از شیوه های ارزنده ای است که در نشر فرهنگ و دانش در سطح گسترده مورد توجه است؛زیرا به علت فراوانی و گسترش و تحول سریع علوم، آگاهی از آنها برای هر کسی آسان نیست. از این رو، فایده تدوین علم فقه بر اساس شیوه نوین الفبایی دانسته می شود.

این روش تالیف ، در آغاز امری آسان می نماید؛ چرا که بیش از جمع آوری اطلاعات از مصادر و منابع نیست که در ضمن عناوین متعدد قالب گرفته، اما در دائره المعارف به ترتیب الفبایی نوشته می شوند و چه بسا در مواردی به تغییر ساختاری عبارت نیاز پیدا کنند.اما کاردانان و دست اندرکاران شیوه تدوین علوم به شکل دانشنامه ای، به خوبی از سختی کار و انبوه مشکلات چنین کاری آگاهند؛ به ویژه در فقه اهل بیت(ع) با آن حجم بسیار وگستردگی فراوان مباحث و مطالب و فزونی و گوناگونی آرا و اختلاف گرایش ها وبرداشت های فقهی. از سوی دیگر با تراکم مصادر و تعداد بی شمار آنها و تغییر زبان بر اثر گذشت زمان، کار دشوارتر می گردد. چنانچه انگیزه موسوعه نویس، دسترسی به آخرین اطلاعات و دانسته ها و احاطه بر همه مطالب باشد، همچنین مخاطب وی افرادی فراتر ازسطح عادی باشند یعنی دانش پژوهان و متخصصان تدوین و تهیه دائره المعارف سخت تر می شود. بنابر این گزاف نیست اگرگفته شود: تدوین دانشنامه ای در راستای فقه تخصصی، کاری سترگ و پروژه ای عظیم و تاریخی است که قابل قیاس با تالیف و نگارش کتب دیگر نیست. با این حال اکنون بعد از مدتها انتظار فاضلان و پژوهشگران و پس از گذشت چند سال تلاش پیگیر و توانفرسا اولین جلد «موسوعه الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت(ع)» جایگاه خود را در کتابخانه ها یافته، اکنون برای معرفی این کار بزرگ و بااهمیت به گزارش برخی از ویژگی های برتر آن می پردازیم.

ویژگی های دائره المعارف فقه اسلامی طبق مذهب اهل بیت(ع)

جلد نخست دائره المعارف در ۱۴۲۳ ه . در قطع رحلی در حدود ۵۰۰ صفحه به چاپ رسیده است.

دائره المعارف به منظور عرضه آراء فقهی اهل بیت(ع) تدوین شده، ضمن آن به بررسی و نقل دیدگاه های فقهی مذاهب دیگر نیزاهتمام ورزیده است. شاید اکنون وقت بررسی و ارزش یابی این دائره المعارف نرسیده باشد و باید انتظار کشید تا جلدهای دیگر آن منتشر شود اما از آن جا که نخستین جلد حاوی نکات ارزنده ای است، می توان با نگاهی گذرا به مطالبی در خور دست یافت.

این کتاب بیست و چهار عنوان دارد که با «ائمه» آغاز و با «آنیه» ختم می گردد. همان گونه که در شیوه نو دائره المعارف نویسی معمول است، این موضوعات به ترتیب الفبا تنظیم شده اند اما موضوعات به یک شیوه نیستند؛ بلکه:

۱ . بعضی عناوین مانند: «آمین» و «آنیه» مستقل و مفصل مورد بحث قرار گرفته است.

۲ . برخی فشرده و مختصر آمده، مانند: «آجر» و «آفاقی».

۳ . پاره ای نه چندان گسترده و نه چندان مختصر بحث شده مثل: «آداب» و «آلات».

۴ . برخی اصطلاحات به بحث های اصلی ارجاع داده شده اند مانند: «آباء» و «آمه».

ویژگی های این موسوعه زمانی آشکار می شود که با دو دائره المعارف مهم دیگر جهان اسلام در دو بعد محتوا و ساختار، مقایسه شود؛ زیرا شالوده نگارش دانشنامه بر این دو پایه استوار است.

از این رو ابتدا آن دو موسوعه را معرفی اجمالی می کنیم، سپس ویژگی های این موسوعه را با مقایسه با آن دو بیان می نماییم.

موسوعه جمال عبدالناصر

این دائره المعارف که در ۱۳۶۸ ه . نخستین جلد آن نشر یافت ، در صدد مقایسه بر اساس آرا و دیدگاه های مذاهب زیر است:

حنفی، مالکی ، شافعی ، حنبلی ، شیعی دوازده امامی ، زیدی ، اباضی و ظاهری که با موضوع «آبد» شروع شده است.

الموسوعه الکویتیه

انتشار اولین جلد در ۱۴۰۰ ه . آغاز شد و تا کنون به بیش از ۴۰ جلد رسیده و همچنان برای انتشار جلدهای باقی مانده تلاش می شود. این دائره المعارف فقط به بررسی آراء مذاهب چهارگانه زیر اکتفا کرده است:

حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی که با اصطلاح «ائمه» آغاز می شود.

مقایسه و بررسی

انگیزه ما در این پژوهش، مقایسه همه محتوا و شیوه دائره المعارف ها نیست؛ بلکه در صدد تحلیل روش هر یک از این موسوعات هستیم. هدف از این کار دستیابی به شیوه دائره المعارف نویسی فقهی است که از طریق شناسایی نقاط ضعف و قوت دائره المعارف هاامکان پذیر است.

مقایسه و مقارنه را در ضمن چند محور بررسی می کنیم:

نخست: فراگیر بودن اصطلاحات

مجموع عناوین جلد نخست دائره المعارف فقه اسلامی تا عنوان «آنیه» ۲۴ اصطلاح است، در حالی که دائره المعارف کویتی تا همین مقدار ۱۹ و جمال عبدالناصر هشت عنوان دارد.

دوم: ضابطه انتخاب اصطلاح

انتخاب عنوان برای موضوع بحث، کار ساده ای نیست بلکه تابع قانون و معیار است. دقت و حساسیت انتخاب موضوع را می توان ازمیان عناوینی که در جلد اول آمده مشاهده نمود در حالی که دائره المعارف عبدالناصر و کویتی دارای عناوینی هستند که برای قرارگرفتن بر تارک مطالب شایستگی ندارند؛ زیرا فاقد ویژگی عنوان بودن هستند. به عنوان نمونه لفظ «آل»(۱) که در هر دو موسوعه آمده خصوصیت فقهی ندارد و صرف آمدن آن در بحث «الوقف» یا«الوصیه» شایستگی اختصاص یافتن برای عنوان موضوعی را پیدانمی کند زیرا لفظ ی است مانند: «قوم» یا «بنو فلان». اما برای «آلالبیت» یا «آل محمد» شان عنوانی قرارداده نشده و تردیدی برای شایستگی آن وجود ندارد زیرا دارای ریشه و منشا قرآنی و حدیثی و فقهی است. اضافه بر این، اصطلاحی است که ذهن مسلمانان باآن مانوس و مالوف است.

همچنین در دائره المعارف کویتی عنوان «آداب الخلاء»(۲) آمده، روشن است آدابی که در فقه است بسیارند و شامل خیلی ازابواب فقه می شوند، بنابراین چه خصوصیت و برتری برای «آداب الخلاء» در مقابل «آداب البیع و الشراء» و یا «آداب السفر» وآداب دیگر وجود دارد؟!

مناسب بود که عنوان را مطلق انتخاب می نمودند، نظیر آنچه در دائره المعارف فقه اسلامی آمده است(۳).

در دائره المعارف جمال عبدالناصر نیز عنوان «آسن» آمده در حالی که اصطلاح «آجن» مشهورتر است.

سوم: تقسیم بندی اصطلاحات

تقسیم بندی اصطلاحات یک عنوان به صورت دو، سه یا چهارتایی بایستی براساس قواعد پایه ریزی شود. در غیر این صورت امتیازروشمند بودن از بین می رود.

از ویژگی های بارز دائره المعارف فقه اسلامی برخورداری از تقسیم بندی منطقی است که چگونگی آن در مقدمه کتاب بیان شده است.

دائره المعارف کویتی بر عناوینی تکیه ورزیده و برخی را اصلی یا فرعی قرارداده اما مناسب بود آنها را جزو عناوین دلالت کننده قرارمی داد، به عنوان نمونه پژوهشگر هنگام مطالعه عناوینی از قبیل «آباء»(۴) در می یابد که این موضوع با افراد زیر مجموعه آن پیوندو هماهنگی ندارد. شیوه داشتن اقتضا می کند بحث «آباء» به عنوان «اب» ارجاع داده شود.

همچنین آوردن «آبار»(۵) با صیغه جمع مناسب نیست و مقتضای ذوق و سلیقه این است که به عنوان «بئر» ارجاع داده می شد.

افزون بر این، به مواردی بر می خوریم که بحث آنها به موضوعاتی ارجاع داده شده که در جلدهای دیگر نیامده است، به عنوان نمونه:«آکله»(۶) به «اکله» ارجاع داده شده اما این عنوان در دائره المعارف کویتی نیامده بلکه عنوان «اکوله» آمده که واضح است ربط ی به «آکله» ندارد.

دائره المعارف جمال عبدالناصر به تقسیم بندی اصطلاحات و عناوین اهمیت نداده؛ بلکه به عناوین به یک گونه نگریسته و همه رااصلی قلمداد نموده است، و بحث را در عنوانی که بر می گزیند به پایان می رساند ؛ فقط در موارد بسیار اندک به عناوین دیگر ارجاع داده است. این نکته اشکال بزرگی است که بر روش دائره المعارف عبدالناصر وارد است در حالی که دائره المعارف کویتی اجمالا ازاین اشکال دوری گزیده است مگر اشکالات و ملاحظاتی که بیان کردیم.

چهارم: ساختار بحث

از امتیازات تدوین به روش موسوعه ای ، شیوه تنظیم مطالب در یک ساختار فنی است. دائره المعارف فقه اسلامی برخوردار ازساختاری ارزنده است به شکلی که در بردارنده فروع و مطالب فقهی است، نیز مشتمل بر مطالب علمی فراوانی است .

اینک می توان از میان نمونه های زیر برخی از این خصوصیات را مشاهده نمود.

نمونه اول

در اصطلاح آنیه در ذیل قسمت ثانیا – احکام آمده است:

«تقع ال آنیه موردا لاحکام فقهیه العدیده یمکن تقسیمها:

تاره من حیث الموضوع الی ما یتعلق بال آنیه من حیث الماده، ای بالنظر الی ذاتها و ما صنعت منه ککونها من الذهب و الفضه او الموادالنفطیه او غیر ذلک، و الی ما یتعلق بال آنیه من حیث الحالات الطارئه علیها کتنجسها او غصبیتها، و الی ما یتعلق بال آنیه من حیث هی.

و اخری من حیث نوع الحکم الی حکم استعمالها و حکم الاقتناء لها او التزیین بها، او تعلق الزکاه بها و غیر ذلک.

و فیما یلی نسیر فی البحث طبق التقسیم الاول:

فنبحث اولا عن احکام ال آنیه بالنظر الی ذاتها: تاره من حیث استعمالها، و اخری من حیث سائر الاحکام.

ثم نبحث ثانیا عن احکام ال آنیه من حیث الحالات الطارئه علیها.

ثم نبحث ثالثا عن جمله من آداب ال آنیه من حیث هی.»(۷)

وقتی این مطلب را با دو دائره المعارف دیگر مقایسه کنیم، وجه تفاوت نمایان می شود. دائره المعارف عبدالناصر وقتی بحث «آنیه»(۸) را آغاز می کند ابتدا «مدلول کلمه» را بیان کرده، سپس در بخش «احکام استعمال ال آنیه» تعدادی از فروع را آورده که آنها را از همدیگر جدا نکرده و عنوان مستقلی برایشان قرار نداده است. آن گاه موضوع را با «اختلاط الاوانی» به پایان می رساند.

در دائره المعارف کویتی «آنیه»(۹) مشتمل بر بخشهای زیر است:

«اولا: التعریف».

«ثانیا: احکام النیه من حیث استعمالها» که در این بخش درباره انواع هفتگانه ظروف و ظروف غیر مسلمانان سخن به میان آمده».

«ثالثا: حکم اقتناء آنیه الذهب والفضه».

«رابعا: حکم اتلاف آنیه الذهب والفضه».

«خامسا : زکاه آنیه الذهب والفضه».

این شکل ساختار گرچه برتری بسیاری بر دائره المعارف عبدالناصر دارد اما ملاحظات زیر بر آن وارد است:

۱. در نوع هفتم ظروف آمده: «الاوانی من غیر ما سبق» که چنین عنوانی غیر فقهی بوده و استفاده از آن درست نیست؛ مگر این که راهی برای اسم گذاری باقی نمانده باشد. اضافه بر این بین نوع هفتم و نوع چهارم: «ال آنیه النفیسه من غیر الذهب والفضه» آمیختگی وجود دارد.

۲. ظروف را به دو قسم تقسیم کرده است:

الف. ذات گرانبها.

ب. ساخت گرانبها.

این تقسیم علاوه بر آنکه فراگیر نیست با تقسیم بندی اصلی ناسازگار است، زیرا عنوان بخش برای بیان احکام ظروف از حیث ذات وماده قرار داده شده است نه ساخت آنها.

۳. موضوع بخش سه و چهار و پنج، در باره احکام نوع خاصی از ظروف است یعنی طلا و نقره، و این بحث در راستای موضوع بخش اول و دوم قرار ندارد.

نمونه دوم

در دائره المعارف فقه اسلامی در ذیل عنوان «آلات» این بخشها آمده است:(۱۰)

«اولا- التعریف».

«ثانیا- الحکم الاجمالی» و آن به دو بخش تقسیم می شود:

الف- بیان کلی در باره احکام آلات به صورت گسترده.

ب- بیان احکام اجمالی آلات به حسب عناوین جزئی که در زیر مجموعه آن ۲۱ عنوان قرار دارد. در حالی که بحث «آلات» در دائره المعارف عبدالناصر(۱۱) پنج عنوان جزئی دارد و در موسوعه کویتی(۱۲) حاوی موضوعات زیر است:

«التعریف».

«أولا- الحکم التکلیفی لاستعمال ال آلات» که تحت این عنوان اسباب حرمت بیان شده است:

«أ- الماده المصنوعه منها الاله»

«ب- الغرض الذی تستعمل له»

«ج- ما تختص به الاله من اثر»

«د- التکریم»

سپس عناوین زیر به تفصیل آمده است:

«آلات اللهو واللعب»

«آله الذبح وآله الصید»

«آلات الجهاد»

«آلات استیفاء القصاص والقطع فی السرقه»

«آلات الجلد فی الحدود والتعازیر»

«ثانیا- آلات العمل و زکاتها».

«ثالثا- آله العدوان واثرها فی تحدید نوع الجنایه».

اشکالات زیر بر شیوه موسوعه کویتیه در خصوص این مدخل وارد است:

۱. شماره گذاری موضوع بعد از تعریف آغاز شده لیکن در بحث آنیه شمارش موضوعات از خود تعریف است، بدین گونه: «أولا: تعریف».

۲. در بخش «الحکم التکلیفی لاستعمال آلات» قسمت «ب» درباره حکم فروش اسلحه است، و واضح است که فروختن، استفاده واستعمال نیست. از این رو قرار گرفتن آن زیر چنین عنوانی صحیح نیست. همین ایراد در قسمت «د» وارد است زیرا فروش ابزار علمی را منع کرده که ربطی به استعمال ندارد.

۳. فقط به پنج عنوان خاص از آلات اشاره شده و واضح است که این تعداد اندک اند، و شاید مراد اشاره به مهمترین آنها است.

۴. شایسته بود بخش دوم و سوم یعنی «آلات العمل و زکاتها» و «آلات العدوان واثرها فی تحدید نوع الجنایه»، را با عناوین پنج گانه بیاورد و دلیلی برای جدا نوشتن آنها نیست.

نمونه سوم

عنوان «آبار» در دائره المعارف کویتی(۱۳) به شش مبحث تقسیم شده است:

النموذج الثالث:

ورد فی الموسوعه الکویتیه عنوان (آبار)(۱۴)، وقد قسم البحث فیه الی سته مباحث:

المبحث الاول : تعریف ال آبار وبیان احکامها العامه.

المبحث الثانی: حفر الابار لاحیاء الموات وتعلق حق الناس بمائها.

المبحث الثالث : حد الکثره فی ماء البئر، واثر اختلاطه بطاهر، وانغماس آدمی فیه طاهر او به نجاسه.

المبحث الرابع : اثر وقوع حیوان فی البئر.

المبحث الخامس : تطهیر ال آبار وحکم تغویرها.

المبحث السادس : آبار لها احکام خاصه.

که نکات ذیل به این تقسیم بندی وارد است:

۱. چنین تقسیمی از مباحث یک مقاله، شبیه ساختار مطالب کتاب است و معمولا این شیوه به کار برده نمی شود مگر به ناچار.

۲. در بخش نخست، احکام و تعریف در یک جا آمده در حالی که این دو عنوان با یکدیگر همسویی ندارند.

۳. احکام عام این عنوان مطرح نشده، تنها به برخی اشاره شده است.

۴. در مباحث بعدی نیز به بیان احکام پرداخته اند ؛ پس به چه دلیل آنها را مستقل و در برابر موضوع اول آورده اند؟! مگر این که گفته شود منظور بر شمردن تفصیلی احکام است؛ با این فرض هم تصریح به آن ضروری است.

۵. در بخش سوم، گویا نویسنده در تنگنا افتاده و نتوانسته است عنوانی مختصر و گویای احکامی که در صدد بیانشان است انتخاب کند.

نمونه چهارم

در تقسیم موضوع «آل»(۱۵) به شیوه ای که در «آبار» داشته و آن را به پنج بخش تقسیم کرده بود عمل کرده که نکات زیرقابل توجه است:

۱. در بخش دوم: «احکام ال آل فی الوقف و الوصیه» عنوان «المراد بآل محمد(ص) عامه» آمده است و به دنبال آن چهار عنوان دیگرآورده که به «آل البیت» مربوط می شوند؛ در حالی که همه این پنج عنوان با موضوع بخش دوم هماهنگی ندارند. در ادامه، بخش سوم مقاله به «موالی آل البیت و الصدقات» اختصاص یافته، در پی آن، دو عنوان دیگر آمده: «دفع الهاشمی زکاته لهاشمی» و «عماله الهاشمی علی الصدقه باجر منها» که این دو موض