خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی شامل 110 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فرقه شناسی؛ کاستی ها و ضرورت ها / مصاحبه کننده: فرمانیان، مهدی :

مصاحبه شوندگان : ربانی گلپایگانی، علی و جوادی، قاسم و رضانژاد، عزالدین و برنجکار، رضا

چکیده :

گفت وگوی حاضر با حضور استادان حجت الاسلام والمسلمین علی ربانی گلپایگانی، جناب آقای قاسم جوادی، رضا برنجکار و عزالدین رضانژاد، از بحث درباره ضرورت فرقه شناسی آغاز می شود و تا معنای «فرقه های اسلامی» ادامه می یابد. در میانه گفت وگو از کاستی های فرقه شناسی و بایسته های آن سخن می رود. همگان بر نامطلوبی وضعیت رشته «فرقه شناسی» در ایران اذعان داشتند، و پیش داوری، برخورد گزینشی، عدم مراجعه به منابع معتبر و شتابزدگی را از آفات مهم این رشته علمی در ایران و حوزه علمیه قلمداد کردند. نیز درباره اقدامات موءثر و جدیدی که در حوزه شده است، سخن گفتند.این گفت وگو با همت و اجرای عالمانه حجت الاسلام مهدی فرمانیان عضو انجمن علمی ادیان و مذاهب شکل گرفت.

پژوهش و حوزه: تشکر می کنیم از حضور گرامی اساتید محترم و محققانی که این نشست علمی را به وجود خود آراسته اند. شاید در آغاز لازم باشد که در پی پاسخی به این سوءال باشیم که در زمان و جهان امروز، چه ضرورت هایی ما را به سوی مطالعات فرقه شناسی دعوت می کند. آیا چنین توجهاتی، موجب پیشبرد اهداف علمی و عملی جوامع انسانی می شود، یا فقط نوعی علم ورزی بی هدف است؟

قاسم جوادی:

مطالعات فرقه شناسی در حال حاضر دست کم از دو جهت حائز اهمیت است: نخست برای حوزه های تشیع و دوم برای مصالح عمومی جهان اسلام.در توضیح ضرورت نخست، همین بس که بدانیم بسیاری از مسائل تاریخی و عقیدتی که ما به آنها نظر داریم، مورد توجه فرقه های دیگر اسلامی نیز قرار گرفته اند و آنان نیز درباره اکثر موضوعات و مسائلی که ما به آنها می اندیشیم، رأی و نظر دارند. آشنایی با آرا و انظار دیگران، در پختگی و استحکام دیدگاه های ما موءثر است. یعنی ما اگر بدانیم که دیگران چگونه می اندیشند و چه رأی و نظری دارند، بهتر می توانیم از کیان عقیدتی خود دفاع کنیم و یا حتی بیش از پیش مرزها را می بینیم. از جهت مصالح عمومی جهان اسلام نیز لازم است گروه های مختلف اسلامی از یکدیگر بی خبر نباشند. بی خبری از همدیگر، ما را در موضع ضعف قرار می دهد و در مواقع لزوم قادر به حفظ وحدت و یکپارچگی جهان اسلام در برابر جهان غیراسلامی نیستیم. به نظر من ما هرچه به یکدیگر نزدیک تر شویم و آگاهی های بیشتری نسبت به همدیگر پیدا کنیم، خواهیم دید که اختلافات کمتر می شوند و اساساً بسیاری از تفاوت ها و اختلاف ها غیر واقعی است. برای نمونه عرض کنم که چند سال پیش کتابی منتشر شد با نام کلام اهل سنت. نویسنده کتاب، خود را طرفدار اصلِ «امرُ بین الامرین» معرفی می کند و سپس نشان می دهد که شماری از علمای اهل سنت نیز بر همین عقیده و باورند. مثلاً سخنانی از دانشمندان ماتریدی را می آورد که به دفاع از امرُ بین الامرین پرداخته اند. این نمونه ها نشان می دهد که ما هر قدر بیشتر به همدیگر نزدیک شویم، نقاط اختلافی کمرنگ تر می شوند و زمینه بهتری برای نفوذ فرهنگ شیعی و وحدت جهان اسلام پدیدار می گردد.

علی ربانی گلپایگانی:

شناخت مذاهب و مکاتب فکری، فلسفی و دینی، هماره اهمیت و ضرورت داشته است. ریشه این ضرورت، در ضرورت دیگری است به نام «تعامل در زندگی بشری». بدیهی است تعامل پیروان مکاتب و ادیان و مذاهب آن گاه مثبت و سازنده خواهد بود که مبتنی بر آشنایی درست با عقاید، مناسک و آداب آنان باشد. امروزه بر اثر دانش و تکنولوژی برتر، جهانِ ارتباطات توسعه یافته و زندگی اجتماعی در فراخ ترین شکل آن صورت پذیرفته است. بنابراین آگاهی از مبانی اعتقادی و باورها و آیین های مختلف، اهمیتِ مضاعف یافته است.در این میان نباید نقش مخرب و منفی قدرت های استکباری را از یاد برد. آنان در پی تفرقه و جدایی بیشتر میان طوایف اسلامی هستند. فرقه شناسی، مقدمه جلوگیری از تفرقه گرایی است.

عزالدین رضانژاد:

نخست باید دید منظور ما از فرقه شناسی چیست. آیا مراد ما فرقه های مسلمان هستند یا فرقه هایی که در دامن جامعه اسلامی، وجود آمدند، اما مسلمانان، حاضر به قبول آنها به عنوان یکی از گروه های اسلامی نیستند؟ گویا تا کنون همه انواع فرقه ها، منظور و مراد بوده اند؛ اما باید به تفاوت و تفکیک آنها توجه داشت. آنچه پیش از همه به نظر می رسد، پیشرفت شتابان و قدرتمند ارتباطات است. هر روز بر دامنه، شتاب و وسعت آن افزوده می شود و اندک اندک در جهانی قرار گرفته ایم که چاره ای جز تعامل با دیگران نداریم. فرقه شناسی به ما کمک می کند که راه های تعامل را بیاموزیم و کشتی خود را از میان این امواج خروشان بگذرانیم.رسالت دیگری که بر عهده علوم مذاهب و فرقه شناسی قرار دارد، این است که جهان را از حضور خود آگاه سازیم. اکنون در میان مستشرقان، مذهب اشعری نماینده اسلام است. توسعه دانش فِرَق، نشان می دهد که اشاعره فقط یک فرقه است و نباید یک گروه را نماینده کامل یک دین شمرد. فرقه شناسان می کوشند که سایر فرق اسلامی را به جهان معرفی کنند و بگویند که در حالت های مختلف، مکاتب فکری مختلف و برداشت های گوناگون از یک دین وجود دارد. سپس موضوعات مشترک را برای غیرمسلمان ها و خاورشناسانی که قصد مطالعه در اسلام را دارند، نشان می دهد تا هیچ مذهبی به تنهایی نتواند خود را نماینده اصلی اسلام در گفت وگوی ادیان معرفی کند. در واقع غیرمسلمان، باید مشترکات فرق اسلامی را نماینده اسلام بدانند تا در وادی های غلط قرار نگیرند.

رضا برنجکار:

من سه نکته را در این رابطه تذکر می دهم:

یک. آشنایی با عقاید فرقه های مختلف به ویژه فرقه هایی که در زمان حضور اهل بیت(ع) یعنی عصر امامت (قرن های اول و دوم) در جامعه آن روز حضور داشتند و فعالیت می کردند به ما کمک می کند که متون و میراث خود را بهتر بشناسیم؛ زیرا برخی از احادیث ما ناظر به عقاید فرقه های آن روز است. بعضی سوءال هایی که از ائمه(ع) می شده است، مربوط به شبهه هایی است که در آن روزگار رایج بوده است. این عقاید را اصحاب در قالب سوءال مطرح می کردند و امامان بزرگوار شیعه پاسخ می دادند. بسیاری از اشارات و کنایات احادیث را جز از این طریق نمی توان فهمید و دریافت. مثلاً ما اگر از حضور و فعالیت های اهل الحدیث و معتزله و نزاع های آن دو خبر نداشتیم، به ویژه در زمانی که معتزله حاکم بود، عمق بسیاری از احادیث مربوط به «خلق قرآن» را در نمی یافتیم. وقتی در روایت می خوانیم که «قرآن نه حادث است نه قدیم؛ قرآن، قرآن است» در واقع پاسخ به یکی از سوءال های مهم آن روزگار را می خوانیم. اگر سوءال و موضوع منازعات آن روز را ندانیم، خیلی نمی توانیم به ارج و عمق این پاسخ پی ببریم. ممکن است الان نزد خود بگوییم که بالاخره قرآن یا حادث است یا قدیم. نمی شود که نه حادث باشد نه قدیم! پس چرا امام این گونه پاسخ دادند؟ علت آن بوده است که در زمان مأمون کسانی که قرآن را قدیم می دانستند، دستگیر و محاکمه و محکوم به جریمه های سنگین و حتی اعدام می شدند. اگر امام(ع) می فرمود قرآن قدیم است، شیعه در وضعیت بدتری قرار می گرفت. پس از مدتی مأمون رفت و جانشینان او به خصوص متوکل بخشنامه صادر کردند که قرآن قدیم است. در روایات ما، به قول حق اشاره شده، اما برای در امان نگه داشتن شیعه از آسیب هایی که کیان تشیع را تهدید می کرد، گاهی پاسخ ها گنگ و در پرده بود. بنابراین آشنایی ما با عقاید و فرقه های مختلف اسلامی، ما را در فهم متون خودمان کمک می کند.

دو. عقاید و باورهای فرق دیگر، می توانند برای ما سوءال های جدید و زمینه های نو برای تحقیق در متون شیعی ایجاد کنند. بدین ترتیب ما به غنی سازی عقاید و فهم عمیق تر خود از متن می پردازیم. هرچه با سوءالات بیشتری مواجه باشیم، بیشتر به متون و میراث روایی خود مراجعه می کنیم و رهیافت های جدیدتری را نصیب می بریم.

سه. ضرورت سوم، همان است که سروران حاضر در این گفت وگو تذکر دادند؛ یعنی ضرورت تعامل و همزیستی با جهانیان. به هر حال ما باید بدانیم که با چه افکار و آرایی مواجه هستیم و در چگونه جهانی زیست می کنیم. این ضرورت همیشه بوده است؛ اما در روزگار ما شدید و چندین برابر شده است. لازمه تعامل درست و معتدل، شناخت «دیگران» و «دیگراندیشان» است؛ خواه اسلامی، خواه غیراسلامی. درک درست، مقدمه تعامل است. حتی اگر قصد تبلیغ عقاید خودمان را هم داشته باشیم، باز لازم است که بدانیم مخاطب ما چه پیش زمینه ها و ذهنیت هایی دارد. البته تعامل، اعم از تبلیغ است. ما گاهی به قصد تبلیغ و گاهی به قصد زندگی آرام و سالم تعامل می کنیم و در هر صورت، گریزی از همزیستی نداریم.

پژوهش و حوزه: وضعیت کنونی مطالعات فرقه شناسی چگونه است؟ در چه مرحله و موقعیتی قرار داریم؟ در گذشته یعنی چندین قرن پیش چگونه بوده است؟ آیا به نظر نمی رسد که در قرون اخیر، به رشته فرقه شناسی کم مهری شده است؟

علی ربانی گلپایگانی:

متأسفانه از وضعیت مطالعات فرقه شناسی در دیگر کشورهای اسلامی، اطلاعات دقیق و روزآمدی ندارم؛ اما در حوزه های شیعی وضعیت مطلوبی نداریم. تا وقتی که مباحث اعتقادی و کلامی در مراکز علمی ما، جزء دروس جنبی و فرعی است، وضع به همین منوال خواهد بود. حتی المقدور باید سعی شود که در آموزش کلام گام های موءثرتری برداشت.

رضا برنجکار:

این ضعف و فتور همیشه وجود داشته است؛ هم در معرفی و شناساندن باورهای خودی، و هم در شناخت فرقه های دیگر. البته ظاهراً غیر از شیعه، دیگران هم این ضعف را دارند. مثلاً شما به کتاب ملل و نحل شهرستانی که نگاه می کنید، تعجب می کنید که موءلف چقدر از باورهای شیعه بی خبر بوده است. نسبت هایی به ما می دهند که حقیقت ندارد. حتی در گزارش های تاریخی یا جغرافیایی نیز خطاهای عجیبی دارند؛ مثلاً شهرستانی می نویسد که یکی از امامانِ شیعه (ظاهراً امام هادی) در قم مدفون است!اما در ایران مشکل اساسی به گزینش های غلط براساس اطلاعات ناکافی بر می گردد. اگر هدف ما از شناخت، حمله و رد باشد، به خود خیلی زحمت نمی دهیم که دقیق و گسترده مطالعه کنیم. همین که دو سه نکته برای رد کردن پیدا کنیم، خود را فارغ می دانیم و دیگر پی کار را نمی گیریم. آنان هم همین مواجهه را با ما داشته اند. دنبال نقاط و نکات مثبت مذاهب نیستیم. چشم خود را بر محورهای اشتراکی می بندیم و فقط دنبال جاهایی هستیم که بتوانیم رد کنیم. می دانید که برای رد کردن، فقط کافی است دستاویزهایی پیدا کنیم. بنابراین گزینشی عمل می کنیم. به ویژه در روزگار ما این نوع برخورد و تعامل درست نیست؛ چون ارتباطات به گونه ای است که همه می توانند صدایشان را به جهانیان برسانند. پس گزینشی عمل کردن ما، سودی به حال ما ندارد. کسانی مانند شهرستانی نیز اگر قدری بیشتر درباره شیعه تحقیق می کردند، خیلی از آن حرف ها را نمی زدند.

پژوهش و حوزه: برای رسیدن به وضعیت مطلوب چه باید کرد؟ آیا مطالعه فرقه ها با تأکید بر کتاب های ملل و نحل کافی است؟ چه راه های دیگری را پیشنهاد می کنید؟

علی ربانی گلپایگانی:

نه؛ کافی نیست. البته ارزش کتاب هایی که در موضوع ملل و نحل نوشته اند، قابل انکار نیست؛ اما هم به لحاظ تنوع و تعدد مشکل دارند و هم به لحاظ کیفیت و محتوا. در هر حال نباید به کتاب های ملل و نحل بسنده کرد؛ بلکه باید به منابع دست اول و معتبر هر مذهب و فرقه مراجعه کنیم.

پژوهش و حوزه: پس، از چه راه هایی می توانیم به شناخت دقیق فرقه ها نایل شویم؟

علی ربانی گلپایگانی:

اولاً باید سراغ منابع معتبر و دست اول هر فرقه برویم؛ ثانیاً باید نگاه واقع بینانه و دور از پیش داوری داشته باشیم. هر گونه حب و بغض آفت تحقیق و مطالعه است. همچنین باید در نقل و نقد آرا موضع بی طرفانه را حفظ کرد. از نقدهای احساسی نیز پرهیز کنیم و تا می توانیم در نقد دیگران منطقی باشیم.

رضا برنجکار:

شناخت کامل و دقیق، بسیار مهم است. شناخت باید همه جانبه و دقیق باشد. اگر می خواهیم فرقه های اسلامی را بشناسیم نباید گزینشی عمل کنیم و فقط به سراغ فرقه هایی برویم که بهتر می توانیم ردّشان کنیم. باید بدون پیش داوری همه فرقه های مطرح در جهان اسلام را موضوع قرار دهیم و مطالعه کنیم. حتی نباید به شناخت فرقه هایی بسنده کنیم که طرفداران بیشتری دارند. با مراجعه به یک کتاب ملل و نحل هم نمی توان تکلیف فرقه ها را تعیین کرد. ما وقتی به خودمان توجه می کنیم، می بینیم که در مسئله های بسیاری با هم اختلاف داریم؛ حالا شما فرض کنید یک عالم سنّی بیاید همه عقاید شیعه را خلاصه و ساده کند و بگوید شیعه یعنی این! پذیرفتنی نیست؛ چون خود دانشمندان شیعی درباره تک تک این مسائل با هم بحث و جدال دارند. ما هم نباید چنین رفتاری با دیگران داشته باشیم. آیا درست است که یک عالم غیر شیعی با مراجعه به یک کتاب شیعی، فتوا بدهد که شیعه قائل به تحریف قرآن است؟ علی رغم اینکه همه علمای ما تحریف را رد کرده اند، بالاخره گاهی یکی پیدا می شود که نظر دیگری داشته باشد. دیگران نباید با تأکید بر یک نظرِ شاذ و نادر، شیعه را متهم به چنین آرایی کنند. ما هم نباید با دیگران این گونه رفتار کنیم.

عزالدین رضانژاد:

در حال حاضر فعالیت های مهمی در جهت فرقه شناسی شده است. در غرب و مشرق، دائره المعارف هایی نوشته می شود که راه را هموارتر می کنند. وضعیت کنونی ما تا ۵۰۰ سال پیش خیلی فرق کرده است. مع الاسف هنوز در جایی نیستیم که باید باشیم. به ویژه آنکه در برخی از همین کارهایی که تاکنون شده است، کاستی های فراوانی وجود دارد. مثلاً دائره المعارفی که خانم دکتر فاطمه محجوب در مصر نوشته است، حاوی حرف های عجیبی است. وی در معرفی شیخیه، آن گاه که می خواهد از سید کاظم رشتی سخن بگوید، می نویسد او یک کشیش بود که بعدها خودش را مسلمان جا زد! هیچ سندی هم ارائه نمی کند. در دائره المعارف هایی هم که غیرمسلمان ها می نویسند، گاهی شاهد اطلاعات غلط و بی اساسی هستیم.در ضمن باید به محصول تحقیقات خاورشناسان هم توجه ویژه کنیم. آنان چند دسته اند: برخی اهداف سیاسی دارند؛ برخی در پی نوعی تبلیغ دین خود هستند و به اصطلاح تحقیقات خود را در مسیر فعالیت های تبشیری قرار داده اند. بعضی هم البته اهداف علمی و پژوهشی دارند. اینها را باید از هم جدا کنیم و همه را با یک چوب نرانیم. این را هم عرض کنم که ذائقه ها گاهی خیلی فرق می کند. برخی از منظر عرفانی می نگرند. چنین منظرهایی باعث می شود که داوری ها خیلی جامع نباشد. مثلاً برای کسی که اصلْ عرفان است، بر نقاط خاصی تکیه می کند و ممکن است گرایش های پیدا و پنهانی به یک فرقه خاص بیابد.نکته دیگر به وضعیت سیاسی اجتماعی جهان اسلام و نقش حکومت ها در مسیرتحقیقات مربوط می شود. متأسفانه برخی نویسندگان به هدف تبلیغ فرقه خود به مطالعات فرقه شناسی روی آورده اند. بدین ترتیب تحت تأثیر شرایط اجتماعی و حکومتی، بیشتر دنبال نقاط ضعف دیگر فرق اسلامی هستند. چنین سابقه ای در نویسندگان قرون سوم تا ششم هم وجود داشته است. مثلاً در آن کتاب ها نوعاً بر روی ۷۳ فرقه تأکید می شده است. بغدادی مثلاً مذهب خود را ناجیه و باقی مذاهب را گمراه معرفی می کند؛ غافل از اینکه حتی اگر سند حدیث افتراق هم صحیح باشد، معلوم نیست فقط مربوط به قرن خاصی باشد. وقتی نویسنده قرن چهارمی می خواهد ۷۳ فرقه را نام ببرد، به فرق عصر خود نظر می کند. در این صورت از فرقه هایی که پس از این می آیند، غافل می شود و آن فرقه ها دیگر مشمول حدیث افتراق نمی شوند!اما آنچه به ما بر می گردد و لازم است که انجام دهیم، نخست بازخوانی و بازبینی کتاب های پیشینیان ما است؛ یعنی مطالعه دقیق همه گروه هایی که به نحوی به شیعه مربوط می شوند. باید در شناخت و داوری های خود به شیوه ها و با تمسک به معیارهایی حرکت کنیم که کمابیش نزد همه فرق مقبول است. بدون رعایت قواعد عمومی و علمی فرقه شناسی، کسی به رأی و داوری های ما اطمینان نمی کند. دیگر آنکه لازم است از همه دیدگاه ها اعم از فقهی، اصولی، کلامی و فرهنگی خبر داشته باشیم. حداقل فی الجمله بدانیم که در زمینه های مختلف چه دیدگاه هایی وجود دارد. نظریه هایی که مطرح می کنیم باید ناظر به این دیدگاه ها باشد؛ وگرنه پختگی لازم را نخواهد داشت.

قاسم جوادی:

اگر داوری ما در موضوع وضعیت فرقه شناسی، براساس کتاب ها و نوشته های موجود باشد، باید اذعان کنیم که در وضعیت مطلوبی قرار نداریم. اگر به کتاب هایی که شیعه اثنی عشری را معرفی کرده اند، مراجعه کنیم، خواهیم دید که از دقت لازم برخوردار نیستند؛ برخی کمتر و برخی بیشتر. ممکن است همین بی دقتی در معرفی سایر فرق هم باشد و ما چون اطلاع کافی از آن فرق نداریم، نتوانیم بفهمیم که گزارش این کتاب ها چقدر درست و چقدر نادرست است. کتاب های معدودی را می توان یافت که جدّی و دقیق باشند. ائمه ما در ردّ گروه های مخالف، از چنین شیوه هایی استفاده نمی کردند. الان ما براساس یکسری اطلاعات ناقص یا حتی نادرست، فرقه های دیگر را ردّ و انکار می کنیم. اگر آگاهی های ما دقیق تر باشد، حتماً بهتر از قبل می توانیم با سایر مکاتب مواجهه علمی کنیم. البته من معتقدم که این وضعیت در ایران بهتر از سایر کشورها است. هرچند در ایران هم هنوز تحقیقات کامل نشده، اما در سایر مناطق جهان وضع بهتر از ایران نیست. به ویژه با انگیزه هایی که جدیداً پیدا شده، امید به آینده بیشتر شده است.نکته دیگری که تذکر آن خالی از فایده نیست، آن است که در چیدمان مذاهب، ضرورت دارد یک تقسیم بندی سه گانه را پذیرا باشیم؛ یعنی از سه ناحیه به مذاهب نگاه کنیم: کلام، فقه و تصوف. در بخش های اول و دوم (کلام و فقه) در ایران کارهایی شروع شده و مراکزی برای تحقیق در مذاهب فقهی و کلامی تأسیس شده است. در این بخش ها با وضعیت مطلوب، فاصله چندانی نداریم. اما در موضوع تصوف، به دلیل پیش داوری ها و ذهنیت منفی به سلاسل صوفیه، حاضر به کار جدّی و دقیق علمی روی آنها نشده ایم. اولاً باید بپذیریم که بسیاری از جریان های فکری در جهان اسلام، به نوعی منسوب به تصوف و عرفان است. ثانیاً وضعیت تصوف در جهان، غیر وضعیت آن در ایران است. کشورهایی وجود دارند که اکثریت آنها متعلق به یکی از سلاسل صوفیه محسوب می شوند. گمان می کنم با همان قدرت و شدّتی که به بخش های اول و دوم پرداختیم، لازم است بخش سوم را نیز در دستور کار خود قرار دهیم و مرکزی تأسیس شود که برنامه اصلی اش شناسایی سلسله های صوفیه و بازخوانی فکری و تاریخی تصوف باشد.