خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل عیار نقد ؛ ارزیابی « نقدی بر مقاله توجیه ترکیبی »

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عیار نقد ؛ ارزیابی « نقدی بر مقاله توجیه ترکیبی » :

در مجله ذهن شماره ۵ مقاله ای تحت عنوان “توجیه ترکیبی در حکمت سینوی و صدرایی” به چاپ رسید. این جستار حاوی سخن تازه ای بود و آن این که اگر به میراث عظیم حکمت اسلامی نگاه متدیک و روش شناسانه داشته باشیم خواهیم دید که حکمت اسلامی در مساله توجیه از دو روش مبناگروی و انسجام گروی بهره برده است. این نوشتار سعی داشت بر این ادعا شواهدی عرضه کند و آن را امری پذیرفتنی تلقی نماید.

اما در همان مجله شماره ۶ و ۷ با نقدی مواجه شد. ناقد محترم تلاش کرده است تا چنین بنمایاند که حکمت اسلامی تک شیوه ای است و تنها از روش مبناگروانه تبعیت می کند. این مقاله انتقادی، نقد خود را در دو بند گنجانده است که در این جا نخست نقدهای این دو بند ارزیابی می شود و سپس نکاتی چند به منظور نقدِنقد یا تحکیم اصل مدعا بیان خواهد شد.

بند ۱. ناقد محترم در این بند سعی دارد نشان دهد که دو دیدگاه مبناگرا و انسجام گرا در عرض یکدیگر بوده، با هم قابل جمع نمی باشند و اصولاً “مبناگروی به دلیل اشکالات و ایرادهایی که که دارد قابل تمسک و اتکا نیست، و لذا برای بیرون شدن از بحرانِ توجیه به نظریه جدید پناه برده اند” (ذهن، ۶ و ۷، ص ۹۵) سوال این است که اگر مبناگروی با بحران مواجه است و ایرادهای وارد دارد پس چگونه شما آن را می پذیرید و اساساً این نقد را جهت دفاع از آن نگاشته اید؟ حقیقت آن است که ما هم به دلیل همین بحران سعی کردیم تقریری معتدل و پذیرفتنی از آن تحت عنوان “توجیه ترکیبی” ارائه دهیم. ثانیاً گیریم که از نظر تاریخی مشکلات و معضلات دیدگاه مبناگروی معرفت شناسان را بر آن داشت تا به دیدگاه جدید یعنی انسجام گروی، روی آورند اما این نیمی از داستان است. نیم دیگر آن است که انسجام گروان هم بعدها با مشکلاتی مواجه شدند لذا بعد از فراز و نشیبهای متعدد هر دو به تعدیل گرویدند و یک “مدل معتدل” ارائه شد. این مدل را در آثار جناتان دنسی می توان مشاهده نمود. این “مدل معتدل” همان نظریه “توجیه ترکیبی” است که در مقاله مزبور بر حکمت سینوی و صدرایی تطبیق شده است. ناقد محترم پنداشته است که میان دو دیدگاه مبناگروی و انسجام گروی دره ای عمیق یا دیوار بلند وجود دارد که این دو را از یکدیگر بطور کلی جدا افکنده است. گویا اینجا هم منطق دو ارزشی حاکم است یعنی یا این یا آن. اساساً این تلقی نادرست است زیرا دیدگاه معرفت شناسان با “تشکیک و مراتب توجیه” سازگار است. مبناگروی بالغ بر ۱۰ تقریر دارد که هر چه به تقریرهای جدیدتر می رسیم از مبناگروی فاصله گرفته به انسجام گروی نزدیک می شوند. انسجام گروی هم چنین است. این دیدگاه در آغاز نظریه ای معارض به نظر می آمد اما آهسته آهسته از حالت افراط خارج شد و صورتی تعدیل یافته به خود گرفت.

مبناگرا مدعی است که اولاً باورهای انسان دو گونه است: باورهای پایه و باورهای استنتاجی، ثانیاً باورهای پایه از حالات حسی و تجارب بی واسطه گزارش می دهند، ثالثاً باورهای پایه حسی خطاناپذیرند و از این طریق می توان ساختاری برای معرفت تعریف کرد و ابزاری برای توجیه معرفت در حوزه های اخلاق، دین و علم در اختیار داشت. آنچه مهم است و روح مبناگروی محسوب می شود این است که از یک طرف مجموعه باورها در یکجا به خارج وصل شود و مطابقتی با آن داشته باشد و از سویی دیگر روند معرفت از اندکِ پر اهمیت باورهای پایه به سوی فراوانِ کم اهمیت است و اینچنین، معرفت تکثیر و در عین حال توجیه می شود.

مدعای اصلی انسجام گرویِ توجیهی، چنین است که یک باور تاحدی موجه است که با مجموعه باورها هماهنگ و سازگار باشد. ارزش هر باور به نقش آن در میان باورهای یک مجموعه بستگی دارد. اگر انسجام یک مجموعه از طریق حذف یک باور و احتمالاً جانشین کردن باور مقابل افزایش یابد، آن باور موجه نیست و اگر مجموعه ای با ورود یک باور به جای باور بدیل، هماهنگ گردد آن باور موجه است. فرمول این نظریه بدین قرار است: اگر مجموعه باورِ شخصِ

S

با باورِ

P

به عنوان عضو آن مجموعه بیشتر سازگار باشد تابدون آن یا با بدیل آن، در این صورت شخص

S

در باور به

P

موجه است.

آنچه مهم است و روح انسجام گروی محسوب می شود این است که از یک سو در این تلقی انسجام گرا در هیچ جا باور را به جهان خارج متصل نمی کند و از سوی دیگر سیر معرفت از اندک به فراوان و از پراهمیت به کم اهمیت نیست. به بیان دیگر انسجام گرا با این دو ویژگی از مبناگرا فاصله می گیرد. اما نکته باریکتر از مو و واقعیت موجود معرفت شناسی این است که نه طرز تلقی افراطی از مبناگروی و نه نگرش حداکثری به انسجام گروی پذیرفتنی نیست بلکه باید در یکجا و فقط یکجا باور و معرفت را با خارج آشتی داد اما در محدوده دیگر باورها و معارف باید از اصولی دیگر نظیر اصل انسجام بهره برد و این است مدعای اصلی دیدگاه «توجیه ترکیبی».

بیان دیگر مطلب اینکه باید میان مقام تعریف و مقام ملاک یا مقام ثبوت و مقام اثبات تفکیک کرد. صدق و حقیقت در عالم ثبوت بمعنای مطابقت معرفت با واقع است. «الحقیقه عباره من المعرفه التی تطابق الواقع»^(۱) بنابراین معرفتی که منطبق بر واقع باشد، حقیقت و صدق است والا کذب خواهد بود. از این رو مناط ثبوتی نزد فلاسفه، عبارت است از: مطابقت معرفت، گزاره و قضیه با نفس الامر، ولی این به تنهایی برای کشف حقیقت در قضایای جزیی کافی نیست، بلکه نیازمند ملاک است. برای اینکه بدانیم قضیه ای صادق یا موجه است، غیر از تعریف صدق به ملاک اثباتی آن نیز نیازمندیم. یکی از ملاک های اثباتی برای کشف حقیقت، بداهت قضیه است. به عبارت دیگر اگر قضیه ای بدیهی باشد، صادق خواهد بود. پس بر اساس این تعریف، آن قضیه ای صادق است که با واقع مطابق باشد و آنچه ما را برای کشف مطابقت یک قضیه با واقع یاری می دهد، بداهت آن است. بداهت، طریق کشف حقیقت است. از آن جا که همه قضایا بدیهی نیستند، بلکه بخش عظیمی از تصدیقات نظری اند در نتیجه قضایای نظری، در اتصاف خود به صدق و مطابقت، وام دار بدیهیات اند. بنابراین اگر گزاره ای بدیهی یا منتهی به بدیهی بود، ضمان صدق خواهد داشت. بدین ترتیب دهلیزِ بدیهیات است که ما را به سرای حقیقت می برد و آفتاب صدق و حقیقت، از راه علوم بدیهی به ذهن انسان می تابد.

به نظر می رسد اصل انسجام هم، شأنی همانند بدیهیات دارد. بدین معنا که حکمای مسلمان گاه برای اعتبار بخشی به گزاره ای آن را به علوم پایه و بدیهیات ارجاع می دهند و گاه به هماهنگی و سازگاری آن با دیگر گزاره هااستناد می جویند.

جمع میان مبناگروی و انسجام گروی در قالب یک «مدل معتدل» در اثر معروف جناتان دنسی تحت عنوان «مدخلی بر معرفت شناسی معاصر» بچشم می آید.^(۲) دنسی خود را با معضل مهمی مواجه می بیند و آن جمع میان انسجام گروی و اصالت تجربه است. از یک سو انسجام گروی نمی تواند اعتماد خود را به داده های حسی و باورهای تجربی از دست بدهد. هیچ کس نمی تواند نقش و ارزش حسیات را در معرفت شناسی انکار کند و حتی مورد تردید قرار دهد و هیچ چیز دیگر قدر و ارزش آن را ندارد. زیرا اولاً ما توجیه هر نظریه و دستگاه فکری را بررسی کنیم، به نحوی بر تجربه استوار است و هیچ باوری نیست که در نهایت به زمینه های تجربی ختم نشود. ثانیاً یک مجموعه باور، پاسخی است به محیط اثرگذارِ اطراف. بنابراین هیچ باوری جدا از تجربه نیست. ثالثاً ملاک داوری آزمون است. نتیجه آن که چون حس هم مبدأ پیدایش باور است و هم ملاک داوری یعنی هم ملاک گردآوری و هم مناط داوری برای معرفت شناسی از اهمیت بالایی برخوردار است.

از سوی دیگر دادن چنین نقشی به احساس، فرو افتادن به نوعی مبناگروی است؛ زیرا همین که به احساس اصالت داده شود و آن را مرجع معرفی کردیم، رابطه نامتقارن در توجیه را پذیرفته ایم و این از ویژگی های شاخص و بارز مبناگروی است و تنها این نظریه است که می تواند در میان باورها، باوری را اصالت داده از دیگر باورها جدا کند و آن را به عنوان مأخذ و مرجع معرفی کند.

یکی از مهم ترین پاسخ هایی که به این معضل داده شده است، این است که میان وثاقت پیشینی آن (

antecedent security

) و وثاقت پسینی

security

) (

subsequent

باید جدایی افکند. وثاقت پیشینی آن است که قبل از انسجام روی می دهد؛ یعنی پیش از آن که هماهنگی و سازگاری باوری را با دیگر باورها بسنجیم، ممکن است باوری دارای اعتبار باشد. وثاقت پسینی اعتباری است که یک باور از راه سازگاری با مجموعه باورها به دست می آورد. حال می توان گفت تمام باورهای موجه وثاقت پسینی دارند. انسجام گراها تفکیک دیگری نیز انجام داده و گفته اند: دو گونه انسجام گرا داریم: انسجام گرای حداکثری (

pure coherentist

)و انسجام گرای حداقلی (

weak coherentist

). دسته اول قائلند که هیچ باوری وثاقتِ پیشینی بیشتری نسبت به دیگر باورها ندارد؛ برخلاف انسجام گرای حداقلی که می گوید: باورهای حسی، وثاقتی پیشینی دارند که دیگران فاقد آنند.

به پشتیبانی این مقدمات انسجام گرا می تواند مشکل مذکور را اینسان پاسخ بگوید: تمام باورها به طور یکسان از وثاقت پسینی برخوردارند و در این جهت هیچ باوری را بر دیگری تفوق و برتری نیست؛ ولی باورهای حسی از وثاقت پسینی و ماتأخر بیشتری برخوردارند. زیرا باورهای حسی معمولاً بیشتر در دسترس انسجام گرا هستند پیداست که این پاسخ، با انسجام گروی حداکثری سازگار است و از این روست که بیشتر انسجام گراهای معاصر به این سمت متمایل شده اند.^(۳)

بند ۲. ناقد محترم در این قسمت با تأکید بر این که حکمای اسلامی در بحث صدق از دیدگاه مطابقت پیروی کرده اند درصدد برمی آید تابه شواهدی که مقاله توجیه ترکیبی برای اثبات مدعای خود ارائه کرده است پاسخ دهد. از مهم ترین شواهد «استحاله اجتماع نقیضین» می باشد بدین بیان که «اگر گزاره

p

صادق و گزاره

q

با آن متناقض بود، نتیجه می گیریم که قطعاً گزاره

q

کاذب است». تنها بدین دلیل که «

q

نقیض

p