خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی :

چکیده

حُسن عدالت به جهت فطری بودن آن، همیشه مورد توجه مردم و مکاتب بوده است. اسلام در جایگاه دین کامل و خاتم، این آموزه را در همه ابعاد زندگی بشری مورد تأکید فراوان قرار داده است. در قرن های اخیر بین اندیشه وران نیز درباره مفهوم و مصداق عدالت، بحث های فراوانی درگرفت. این بحث ها به دو گرایش اساسی انجامید: یک گرایش براساس قرارداد اجتماعی شکل گرفت و گرایش دیگر بر پایه حقوق طبیعی سامان یافت.

مفهوم عدالت، هم در آموزه های اسلامی و نیز در گرایش های اندیشه وران دیگر، با مفهوم واژه حق گره خورده، و عدالت، به رعایت حقوق معنا شده است؛ بنابراین، رفتار و روابط عادلانه در حوزه علوم اجتماعی، رفتار و روابطی است که براساس حق باشد. فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی، به معنای مراعات حقوق اقتصادی در حوزه رفتارها و روابط اقتصادی است. این امر به صورت هدف اقتصادی، هنگامی به طور کامل محقق می شود که هر یک از افراد جامعه، به حق خود از ثروت و درآمدهای جامعه دست یابند. دیدگاه های متفاوت براساس مبانی گوناگون، معانی متعددی برای حق ارائه داده اند. برخی از آن ها تصریح کرده اند که حق به معنای نفع و امتیاز است و غالب آن ها حق را به گونه ای تعریف کرده اند که متضمن معنای نفع و امتیاز است؛ یعنی به دلالت التزامی، بر معنای نفع و امتیاز دلالت دارد.

از طرف دیگر، حق و تکلیف هم زاد یک دیگر هستند. هر کجا از حقی برای افراد بشر سخن گفته می شود، در مقابل آن، تکلیفی نیز برای آن ها وجود دارد.

از دیدگاه اسلام، منشأ حق برای انسان ها دو امر است: کار و نیاز. تمام نعمت های جهان برای انسان آفریده شده. به عبارت دیگر، علت غایی آفرینش نعمت های جهان بهره مندی انسان از آن ها است. همه انسان ها از نعمت های جهان بالقوه حق دارند. براساس میزان کار و تلاش، این حق بالفعل می شود. همچنین انسان هایی که نیازمند هستند ولی توان کار ندارند، نیازشان حق آن ها را درباره نعمت ها بالفعل می کند و بر حکومت و ثروتمندان لازم است، نیاز آن ها را در حد متعارف برطرف کنند.

مفهوم واژه عدالت، با مفهوم واژه تساوی فرق دارد؛ امّا مسأله بسیار مهم آن است که همه انسان ها در بهره مندی از نعمت های الاهی باید دارای شرایط مساوی باشند و هر گاه افرادی در بهره مندی از امکانات طبیعی خدادادی جامعه، از فرصت هایی استفاده کنند که دیگران از آن ها محروم باشند، ستم بزرگی خواهد بود. گرچه بعد از تقسیم فرصت ها به نحو مساوی، اگر گروهی به دلیل استعداد و تلاش زیادتر، از نعمت ها بیشتر بهره مند شود، این امر خلاف عدالت نیست.

واژگان کلیدی: عدالت، حق، جایگاه عدالت، عدالت اجتماعی، تکلیف، منشأ حق، کار، نیاز، ستم، نفع و امتیاز.

مقدمه

طول عمر عدالت، به میزان طول عمر آفرینش انسان است؛ چرا که حسن ذاتی عدالت از روز اول خلقت برای بشر قابل درک بود؛ به همین سبب، یکی از آرزوهای بشر در طول تاریخ، تحقق مفهوم اصیل و شیرین عدالت در زندگی انسان ها و جامعه بوده است. همه نخبگان فکری، صاحبان اندیشه و ادیان الاهی به ویژه دین اسلام، بر تحقق عدالت در همه ابعاد زندگی تأکید فراوان دارند؛ امّا هیچ گاه بین نخبگان و مکاتب فکری در مفهوم عدالت، روش ها، و راه های تحقق آن، توافقی حاصل نشده است. براساس منابع موجود، افلاطون و ارسطو از نخستین اندیشه ورانی بودند که درباره عدالت، و راه های تحقق آن در جامعه، آثاری از خود بر جای گذاشتند. افلاطون بر پایه نظریه «مُثُل» عدالت را آن می داند که هرکس در هر طبقه ای قرار دارد به کار و وظیفه آن طبقه مشغول باشد. وی برابری میان طبقات گوناگون جامعه را لازم نمی داند؛ امّا در هر طبقه، برابری میان افراد آن طبقه را عادلانه می شمارد. ارسطو، شاگرد افلاطون، عدالت را رفتاری برابر با افراد برابر، و رفتاری نابرابر با افراد نابرابر می داند (مرامی، ۱۳۷۸: ص۱۴ و ۱۵؛ موحد، ۱۳۸۱: ص۹۱ – ۹۳؛ لطفی، ۱۳۷۸: ص۲۰۰). بحث های دامنه دار درباره مفهوم عدالت در طول تاریخ انجام گرفت و سرانجام دو دیدگاه، یکی براساس قرارداد اجتماعی و دیگری بر پایه حقوق طبیعی شکل گرفت.

یکی از مهم ترین آموزه های اسلام در همه ابعاد زندگی عدالت است. که در متون دینی، فراوان از آن سخن به میان آمده است.

ما در این نوشتار در صدد بیان مفهوم فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی به صورت هدف نظام اقتصادی اسلام هستیم. ابتدا نگاهی به اهمیت و جایگاه عدالت در اقتصاد اسلامی خواهیم داشت؛ سپس بحث مفهوم عدالت و فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی را پی خواهیم گرفت.

جایگاه و اهمیت عدالت در اقتصاد اسلامی

از اموری که در منابع اسلامی و سخنان معصومان فراوان یافت می شود، اهمیت عمل به عدالت است. افزون بر گفتار فراوان امام علی در باب عدالت، سیره حضرت نیز در حکومت و به ویژه در ابتدای پذیرش حکومت، گویای اهمیت فراوان عدالت و جایگاه والای آن در اقتصاد اسلامی است. ما به ذکر چند نمونه از سخنان امیرمؤمنان در این باب بسنده می کنیم:

العدل حیاه (آمدی، ۱۳۶۶: ج۱، ص۶۴، ش۲۴۷)؛ عدل سبب حیات است ]مایه رفاه و نشاط جوامع است].

العدل قوام الرعیه و جمال الولاه (همان: ص۱۸۳، ش۶۷۹)؛ عدالت مایه استحکام زندگی مردم و زینت حاکمان است.

ان العدل میزان الله سبحانه الذی وضعه فی الخلق و نصبُه لاقامه الحق فلا تُخالِفْه فی میزانه و لاتُعارِضْه فی سلطانه (همان: ج۲، ص۵۰۸، ش۳۴۶۴)؛ به درستی که عدل، معیار و میزان خدای سبحان است که آن را میان مردم قرار داد تا حق را براساس آن به پا دارند؛ بنابراین با خدای متعالی در معیارش مخالفت نکن و با قدرتش معارضه نکن.

بالعدل تتضاعف البرکات (همان: ج۳، ص۲۰۵، ش۴۲۱۱)؛ به سبب عدالت برکت ها چند برابر می شود.

بالعدل تَصْلَح الرعیه) همان: ج۳، ص۲۰۶، ش۴۲۱۵)؛ به سبب عدالت زندگی مردم سامان می یابد.

فی العدل الاقتداءُ بسنه الله و ثبات الدول (همان: ج۴، ص۴۰۳، ش۶۵۹۶)؛ در عدالت، پیروی از سنت و روش الاهی و استحکام و پایداری دولت ها است.

ما عْمِرُتِ البلادْ بمثل العدل (همان: ج۶، ص۶۸، ش۹۵۴۳)؛ هیچ چیز همانند عدالت سبب آبادانی شهرها نشد.

گفتار در باب اهمیت عدالت از دیگر معصومان فراوان است که به چند نمونه آن بسنده می شود، امام صادق می فرماید:

العدل احلی من الماء یصیبه الظمآن (ری شهری، ۱۳۷۴: ج۳، ص۱۸۳۸، ش۱۱۹۶۰)؛ عدالت، از آبی که انسان تشنه به آن دست می یابد، شیرین تر است.

العدل احلی من الشهد و الین من الزبد و اطیب ریحاً من المسک (همان: ش۱۱۹۶۱)؛ عدالت از عسل شیرین تر، از مسک نرم تر و از مشک خوشبوتر است.

همچنین فاطمه زهراء می فرماید:

فرض الله العدل تسکیناً للقلوب (همان: ش۱۱۹۶۳)؛ خداوند برای آرامش دل ها عدالت را واجب کرد.

این مختصر سخنان معصومان درباره عدالت، حاوی نکات ارزشمندی است که در ادامه بحث از آن ها بهره مند خواهیم شد. به سبب اهمیت رفتار عادلانه در سعادت فرد و جامعه است که خدای متعالی می فرماید:

یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ (نساء (۴)، ۱۳۵).

ای کسانی که ایمان آوردید! عدالت را به پا دارید.

إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ (نحل (۱۶)، ۹۰).

خداوند به عمل به عدالت و نیکی کردن، فرمان داده است، و در آیه دیگری، برپاداشتن قسط و عدالت را هدف بعثت انبیا و نزول کتاب های الاهی بر شمرده است:

لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ (حدید(۵۷)، ۲۵).

ما رسولان خود را با نشانه های روشن فرستادیم و با آن ها کتاب آسمانی و میزان]= معیار شناسایی حق و قوانین عادلانه[ را نازل کردیم تا مردم به اجرای عدالت به پا خیزند.

مفهوم عدالت و رابطه آن با حق

هنگامی که مفهوم واژه عدالت را در دو حوزه دانش بشری (فلسفه و کلام)، و علوم اجتماعی مورد توجه قرار دهیم، دو معنای متفاوت از آن برداشت می شود؛ در عین حال، در یک بُعد، مفهوم مشترکی دارند. در هر دو حوزه، عدالت صفتِ فعل و رفتار است. در حوزه فلسفه و کلام، صفتِ فعل خدای متعالی است. شهید مطهری معنای عدالت را در حوزه فلسفه و کلام چنین بیان می کند:

رعایت استحقاق ها در افاضه وجود و امتناع نکردن از افاضه و رحمت و به آنچه امکان وجود یا کمال وجود دارد (مطهری، ۱۳۷۶: ج۱، ص۸۱ و ۸۲)؛ کما این که در تفسیر صافی، ذیل آیه «وَ وَضَعَ الْمِیزَانَ » (الرحمن (۵۵)، ۷) آمده است که میزان به معنای عدل است و در معنای آیه گفته است:

خداوند متعالی به هر وجودی به میزان استعدادش افاضه وجود کرد و به هر ذی حقی حق او را عطا نموده است تا بدین وسیله عالم خلقت نظم پیدا کند و پا برجا باقی بماند؛ به طوری که رسول خدا فرموده است: بالعدل قامت السموات و الارض ]به سبب عدلِ خدای متعالی، آسمان ها و زمین پا برجا است[ (کاشانی، ۱۴۰۲ق: ج۵، ص۱۰۷).

در حوزه دانش اجتماعی، عدالت، صفتِ رفتارها، روابط و قوانین بشر است. تمام سخنانی که از معصومان پیش تر درباره اهمیت و جایگاه عدالت نقل کردیم، در معنای دوم بوده و در این خصوص، سخن از امام علی فراوان است و فقط در کتاب غررالحکم و دررالکلم، ۸۳ روایت از وی نقل شده است (آمدی، ۱۳۶۶: ج۷، ص۲۳۶- ۲۳۹) که در تمام این سخنان، عدالت، صفت فعل و رفتار انسان در روابط اجتماعی موردنظر است؛ بنابراین، عدالت اجتماعی آن گاه در جامعه تحقق می یابد که رفتار و روابط اجتماعی بر میزان عدالت تنظیم شده باشد و در حوزه اقتصاد آن گاه می توان گفت اقتصادی عادلانه داریم که رفتارها و روابط اقتصادی عادلانه تنظیم شده باشد؛ امّا از دیدگاه اسلام، عدالت به چه معنا است تا رفتارها و روابط عادلانه در حوزه اقتصاد به صورت هدف دنبال شود؟ برای درک درست از مفهوم عدالت از دیدگاه اسلام، از گفتار و سیره معصومان بهره می بریم.

مفهوم واژه عدالت در سخنان و سیره معصومان با واژه حق گره خورده است. به نظر می رسد، هرجا حقی از کسی ضایع شده که امامان معصوم در دفاع از آن برمی خیزند یا با صراحت از واژه عدالت استفاده می کنند، به نوعی به معنای واژه حق نظر دارند. در گفتار امامان عدالت در معانیِ وضع بایسته، رعایت شایستگی ها، رعایت حقوق، رفع تبعیض، و بهره مندی به گونه مساوی به کار برده شده است؛ امّا در همه این ها به مفهوم واژه حق و در حقیقت رعایت حق و حقوق افراد براساس موازین الاهی اسلام نظر دارند. حضرت علی در نهج البلاغه در نامه ای به اسود بن قَطیبه حاکم حلوان می نویسید:

هواها و تمایلات نفسانی حاکم مختلف است این امر، او را بسیار از دادگری باز می دارد؛ پس باید کار مردم در رعایت حق، نزد تو یکسان باشد؛ چرا که ستم نمی تواند عوض و جایگزین عدل و رعایت حق باشد (نهج البلاغه، ۱۳۷۴: نامه ۵۹، ص۳۴۴).

حضرت در این گفتار، رفتار تبعیض آمیز را مخالف عدالت معرفی می کند؛ ولی رعایت حقوق مساوی افراد را عدل می داند. در نامه ۷۰ نیز می فرماید:

عدالت را شناختند؛ دیدند؛ شنیدند و به خاطر سپردند و دانستند مردم براساس معیار عدالت، در حق یکسانند؛ امّا گریختند تا تنها خود را به نوایی برسانند. دور بُوَنْد، دور از رحمت خدا (نهج البلاغه، ۱۳۷۴: نامه۷۰، ص۳۵۴ و ۳۵۵).

روشن است که حضرت، رعایت یکسان حق را عدالت معرفی می کند.

امام علی در خطبه دیگری حق مردم را در برابر حاکم و حق حاکم را در برابر مردم اعلام می کند و اظهار می دارد که با رعایت این حقوق دو جانبه عدالت نمایان می شود:

هنگامی که مردم حق حاکم را ادا کنند و نیز حاکم حق مردم را به جای آرد، حق میان آنان بزرگ مقدار شود، و راه های دین پدیدار و نشانه های عدالت آشکارو سنت چنان که شایسته است، اجرا می شود … و اگر مردم بر حاکم چیره شوند یا حاکم بر مردم ستم کند، اختلاف کلمه پدیدار می گردد و نشانه های ستم آشکار می شود (نهج البلاغه، ۱۳۷۴: خ۲۱۶، ص۲۴۸ و۲۴۹).

محور عدالت و ظلم در روابط مردم و حکومت در این گفتار، رعایت و عدم رعایت حقوق دو طرف شمرده شده است. به عبارت دیگر، مراعات حقوق، مساوی با عدالت است، و عدم رعایت حقوق، ستم شمرده می شود.

نمونه مطالبی که از امام علی نقل شده است، در سخنان معصومان دیگر نیز وجود دارد. در روایتی از امام باقر آمده است:

همانا خداوند متعالی هیچ بخشی از اموال را وانگذاشت، مگر آن که آن را تقسیم کرد و حق هر صاحب حقی را عطا کرده است. حق خاص افراد، حق عموم، فقیران، مسکینان و حق هر گروهی از گروه های مردم را داده است؛ آن گاه فرمود: اگر عدالت میان مردم برقرار شود، مردم بی نیاز می شوند. (حکیمی، ۱۳۷۰: ج۳، ص۲۲۴).

از ظاهر این روایت بر می آید که اگر عدالت بین مردم برقرار شود، مردم بی نیاز می شوند و آنچه در ابتدای روایت آمده که مقصود از عدالت آن است که هر صاحب حقی به حق خود برسد، این سخن بین اندیشه وران اسلامی معروف شده است که العدل اعطاء کل ذی حق حقه.

این دسته روایات و تعبیر پیشین که اخذ از روایات است کاملاً شاهد روشنی است بر این که مفهوم عدالت با مفهوم حق گره خورده است.

با توجه به آنچه گذشت می توان اظهار داشت که مفهوم عدالت، رعایت حقوق است. رفتار و روابط عادلانه، رفتار و روابطی است که براساس حق باشد.

ارتباط مفهومی عدالت با حق نه تنها در آموزه های اسلامی و در گفتار امامان معصوم وجود دارد، بلکه در گفتار بسیاری از اندیشه ورانی که در مقام تبیین مفهوم واژه عدالت و روش های تحقق آن با گرایش های گوناگون بحث کرده اند، وجود دارد. بحث های دامنه دار درباره عدالت به دو گرایش عمده منتهی شده است. یکی از این دو گرایش، براساس قرارداد اجتماعی، و دیگری بر پایه حقوق طبیعی بنیان گرفته است. در دوران معاصر، مهم ترین نظریه پرداز قرارداد اجتماعی رالز معرفی شده است. در مقابل وی نوزیک در جایگاه مدافع جدی گرایش حقوق طبیعی قد علم کرده است.

رالز نظریه عدالت خود را بر مفهوم حق بنا نهاد. وی این نظریه را در برابر آموزه های فایده گرایانه، راهی کارآتر می داند. در کتاب نظریه های نظام سیاسی درباره رالز چنین آمده است:

هدف رالز، ارائه راهی زنده تر در برابر آموزه های فایده گرایان است که از مدت ها قبل بر سنت فلسفی ما سایه افکنده اند و عدالت را با توجه به بیش ترین موازنه خالص ارضای نیازها تعریف می کند. می خواهد نظریه ای از عدالت را ارائه کند که به اصل آزادی برابر، جامه تقدس بپوشاند و به جای آن که بر منافع یا رضامندی فردی و گروهی بنا شود، بر مفهوم حق بنا شده باشد (او می کوشد نشان دهد که دیدگاهش با تقاضاهای یک فرد عاقل و متوجه به منافع خویش سازگاری و انطباق دارد). رالز، مفهوم خویش را یک نظریه مبتنی بر علم فرایض اخلاقی تعریف می کند که یا خیر را مستقل از حق، مشخص نمی سازد یا حق را به عنوان عامل افزایش دهنده خیر نمی شناسد. مفهوم حق بر مفهوم خیر مقدم است. او کار خویش در این زمینه را دستاوردی برای نظریه گزینش عقلانی می داند که برگردان فایده گرایانه آن را در بحث مربوط به هابز دیدیم. نظریه عدالت به اعتقاد رالز شاید مهم ترین بخش نظریه گزینش عقلانی باشد (بلوم، ۱۳۷۳: ج۲، ص۹- ۷۴۸).

رالز همچنین در تبیین اصول مربوط به عدالت می گوید:

نخستین اصل، برابری در تعیین حقوق و تکالیف اساسی را اقتضا می کند و دومی، مقتضای نابرابری های اجتماعی و اقتصادی است؛ مثلاً نابرابری در ثروت و اقتدار تنها هنگامی عادلانه است که برای عده ای و خاصه محرومان جامعه جبران کننده ای به همراه داشته باشد (همان: ص۷۵۰).

او معتقد است که مشاغل برای همه استعدادها باید ممکن باشد و برابری فرصت های عادلانه افزایش یابد و آن نابرابری تاریخی و اجتماعی بدین شیوه جبران شود. نابرابری های محدود فقط بر پایه نابرابری در مواهب طبیعی مجاز خواهند بود و این هم تا آن اندازه مجاز است که محروم ترین افراد از آن بهره ببرند.

رالز معتقد است سازگاری بین دو اصل دخالت دولت برای تقلیل نابرابری ها و آزادی، فقط در جامعه دموکرات و مترقی میسر است؛ جامعه ای که به لحاظ سیاسی، حکومت لیبرال سوسیالیستی، و از جهت اقتصادی به نظام تعادل بازار متکی است. وی چنین دولتی را دولت رفاه می داند (موحد، ۱۳۸۱: ص۳۱۷ – ۳۲۷؛ بلوم، همان: ص۷۴۸ – ۷۵۸؛ مرامی، ۱۳۷۸: ص۲۶ و۲۷).

نوزیک، اندیشه وری است که نظریه رالز را نقد کرده. او از صاحب نظران دهه هشتاد میلادی است و نظریاتش در باب عدالت از جدیدترین نظریه ها شمرده می شود. وی طرفدار نظریه اصالت فرد و فردگرای ناب است. او اعتقاد دارد هر انسانی برای خود هدف و غایت است و نباید به سبب انسان های محروم دیگر مورد تجاوز قرار گیرد. در هر شرایطی حق فرد باید محفوظ بماند و هویت فردی او محترم شمرده شود. حقی که مبنای دولت رفاه رالز بود، در نظریه نوزیک هیچ جایگاهی ندارد و مبنای حق را مخالف اصل عدالت می داند. هرگونه توزیع و باز توزیع در نظر وی، ناحق و غیرعادلانه است و اظهار می دارد که هر انسانی دارای یک رشته حقوق طبیعی همانند مالکیت است و هیچ کس حق تجاوز به این حقوق را از طریق اخذ مالیات و امثال آن ندارد؛ چرا که چنین تجاوزی عدول آشکار از مرز عدالت است. حقِ مالکیت انسان از سه راه به دست می آید: أ.حیازت مباحات؛ ب. انتقال مشروع مال؛ ج. دست اندازی به مال دیگران. تملک از دو راه اول، حق و عادلانه است و باید مورد حمایت قرار گیرد. چنین حمایتی با دولت حداقلی ممکن است. دولت فراتر از آن اصولاً قابل توجیه نخواهد بود؛ چون چنین دولتی در صدد وضع مالیات برای تعدیل ثروت ها برمی آید. تجویز توزیع اجباری ثروت همانند تجویز اجباری توزیع اعضای بدن است. چرا آن هایی که توزیع اجباری ثروت را تجویز می کنند، توزیع اجباری اعضای بدن را تجویز نمی کنند؟. محدودکردن آزادی دیگران و تجاوز به مالکیت افراد به روش های گوناگون از جمله اخذ مالیات، همانند آن است که از کسی که دو کلیه سالم دارد، یکی را به اجبار بگیری و به فردی که در معرض خطر از این ناحیه است، اعطا کنی. چرا اولی را مجاز می دانند و دومی را تجویز نمی کنند؟ مالکیت بر پایه حق انسان بر نتیجه کار خود توجیه، و آزادی براساس حقِ مالکیت معنا می شود؛ پس مالکیت بیانگر آزدای فرد است. هر فرد آزاد است و هر کس حق دارد از ثمره کار خود برخوردار شود و هیچ کس را حقی بر دیگری نیست، و کارِ ساماندهی توزیع بر عهده بازار است. نوزیک دلواپسی درباره طبقات محروم را براساس تفسیر خاص از حق و عدالت به خود راه نمی دهد (موحد، ۱۳۸۱: ص۳۲۹ – ۳۳۲؛ بلوم، ۱۳۷۴: ج۲، ص۹۲۴ – ۹۳۲).

این دیدگاه ها مفهوم عدالت را با تکیه بر برداشت خاص خود از حق، تفسیر و تأویل کردند؛ بنابراین، منشأ اختلاف در مفهوم عدالت از اختلاف تفسیر در مفهوم حق ناشی می شود و به روشی بیان شده است که اختلاف تفسیر آن ها در مفهوم حق، ریشه در نوع برداشت آن ها از هویت و اصالت فرد یا اجتماع دارد. همه این دیدگاه ها با وجود اختلافات پیشین، عدالت را عمل و رفتار افراد و حکومت ها بر محور و میزان حق می دانند؛ بنابراین، فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی، یعنی مراعات حقوق اقتصادی در حوزه رفتارها و روابط اقتصادی. این امر به صورت هدف اقتصادی، هنگامی کامل محقق می شود که هر یک از افراد جامعه به حق خود از ثروت و درآمدهای جامعه دست یابد؛ ولی عدالت به معنای رفتار و روابط حق مدارانه در سطح کلان، وصف نظام اقتصادی عادل است که کاردکردهای آن به سمت تحقق هدف فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی است. یکی از محققان اقتصاد اسلامی در این باره می نویسد:

مفهوم عدالت به عنوان وصف نظام، با مفهوم عدالت به عنوان هدف نظام متفاوت است. عدالت به عنوان یک هدف، حالتی را وصف می کند که در آن همه افراد و گروه ها و شخصیت های حقیقی و حقوقی به حقوق خود دست یافته اند؛ ولی عدالت، به عنوان وصف نظام، شکل خاصی از نظام را وصف می کند که کارکرد آن به سوی هدفِ عدالت است. بر این اساس، وقتی می خواهیم به تبیین مفهوم فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی به عنوان یک هدف بپردازیم، کافی است حقوق مشروع مردم را در سهم بری آنان از ثروت ها و درآمدهای جامعه بیان کنیم. بی تردید، در این صورت، سخن از تکافل و ضمان اجتماعی، انحراف از بحث شمرده می شود. این دو در حقیقت مکانیزم دستیابی به آن حقوق است و وقتی باید از آن سخن گفت که بخواهیم نشان دهیم نظام اقتصادی اسلام، عادلانه است (میرمعزی، ۱۳۷۸: ص۱۱۲).

در بررسی کوتاه مفهوم واژه عدالت به این نتیجه رسیدیم که اگر رفتار افراد و کاردکرد نظام بر محور حق باشد، چنین وضعیتی را عدالت گویند و اگر در جامعه ای، هر یک از افراد به حق خود دست یابد، آن جامعه عدالت مدار است و در حوزه اقتصاد اگر هر یک از افراد به حق خود از ثروت و درآمدهای جامعه دست یابند، آن جامعه به هدف فایل پاورپوینت کامل عدالت اقتصادی دست یافته است. یگانه اختلاف که اختلاف بسیار مهم و با پیامدهای فراوان است، اختلاف در معنای حق و منشأ ایجاد حق اقتصادی برای افراد و جامعه است. گرچه بررسی این بحث براساس دیدگاه های گوناگون اهمیت فراوان دارد، در این نوشتار به بیان مختصر این مسأله از دید اقتصاد اسلامی بسنده می شود، و بحث مفصل آن را از دیدگاه های مختلف به مجال دیگری می سپاریم.

مفهوم حق

در تعریف حق، همانند عدالت، توافقی بین اندیشه وران مشاهده نمی شود. تعدادی از معانی که برای حق شمرده اند، از این قبیل است: امتیاز و نفع، امتیاز و اختیار، سلطه فعلی، نوعی ملکیت، مرتبه ضعیفی از ملک، متضمن منفعت، مصلحت، قدرتی متکی بر قانون و ثبوت (موحد، همان: ص۳۷ – ۵۱).

هر یک از این مفاهیم برای واژه حق از سوی اندیشه ورانی با گرایش های خاص فلسفی، حقوقی و … ارائه شده است. به یقین اگر ما نیز بخواهیم یکی از این معنای را ترجیح دهیم، نیازمند بحث از یک سری مبادی و مبانی است که تبیین و اثبات آن ها مباحث طولانی را به دنبال دارد؛ ولی اغلب تعاریفی که به آن ها اشاره شده (با صرف نظر از تعاریفی که با گرایش های فلسفی و کلامی ارائه شده) است، یا تصریح به مفهوم امتیاز و نفع دارند یا به نوعی ملازم با امتیاز و نفع است؛ چنان که بعضی از حقوقدانان نیز به آن اشاره کرده اند:

حق، امتیاز و نفعی است متعلق به شخص که حقوق ]قوانین[ هر کشور، در مقام اجرای عدالت، از آن حمایت می کند و به او توان تصرف در موضوع حق و منع دیگران از تجاوز به آن را می دهد (کاتوزیان، ۱۳۷۷: ص۳۷۴).

در منابع اسلامی، درباره حق مطالب فراوانی آمده است؛ امّا اکثر این مطالب درباره اهمیت و التزام به حق است و درباره معنای حق سخنی به میان نیامده است (دشتی و محمدی، ۱۴۱۷ق: ص۴۵۰ – ۴۶۰؛ آمدی، همان: ج۷، ص۷۴ – ۷۷)؛ امّا به نظر می رسد از برخی کلمات امامان معصوم بتوان حق را نوعی نفع و امتیاز، براساس موازین اسلامی استنباط کرد: