خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل جامعه شناسی نظام استبدادی و جامعه مستبد

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جامعه شناسی نظام استبدادی و جامعه مستبد :

حاج آقا نورالله، در تاریخ معاصر ایران مظهر روشن مبارزات مقدس ملت ایران برای دست یابی به استقلال، آزادی و نظام مبتنی بر عدالت اسلامی است که سرانجام، جان خود را فدای آزادی خواهی ملت ایران کرد. اما جفای تاریخی که از دیرباز تاکنون گریبانگیر برجستگان ملی ما بوده است، امثال حاج آقا نورالله را هم بی نسیب نگذاشته و گوئی مدرس (ره) درست گفته بود که «بزرگان تاریخ ما به اقبال بوده اند که در ممالک ما متولد شده اند ؛ چون در این جا پلوتارخی [مورخ بزرگ یونان باستان [نبوده که حلاج کارهای آنان باشد.» هم نهضت سیاسی اجتماعی حاج آقا نورالله در اصفهان و هم آثار نظری او پیرامون بنیادهای فلسفه سیاسی اسلام در، به ویژه رساله مقیم و مسافر، در زمره بزرگترین پدیده های علمی و عملی تاریخ سیاسی عصر مشروطیت است که متاسفانه در سیر تاریخ نگاری معاصر ایران مورد غفلت و کوتاهی قرار گرفته است.این مقاله بازشناسی بنیادهای نظریه سیاسی این مجاهد نستوه است که قسمت اول آن تقدیم علاقمندان می گردد. یادش گرامی و راهش پررهرو باد.

حاج آقا نورالله، غیرت اسلام و شوکت ایران (مقدمه):

حاج آقا نورالله غرب را می شناخت بی آن که آن را به دیده ستایش بنگرد. حاج آقا نورالله می گفت: «نه مذهب استدلالی اگوست کنت و نه ایده آلیسم آلمان و نه مکانیسم انگلوساکسن ها، تشنگی روح ایرانی را سیراب نمی کند.» موریس پرتو مستشرق فرانسوی)^(۱)

گرایش های دینی در انقلاب مشروطیت ایران اگر چه از جنبه سیاسی تحت تاثیر رهبری های مرحوم آخوند خراسانی است، اما از جهت نظری و تئوریک تحت تاثیرمتفکرینی چون میرزای نائینی، حاج شیخ فضل الله نوری و حاج آقا نورالله اصفهانی است.

تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در عصر مشروطیت به دلایل زیادی به گونه ای با افکار و اندیشه های دو متفکر بزرگ این گرایش ها، یعنی شهید شیخ فضل الله نوری و میرزای نائینی کم و بیش آشناست؛ اما باوجود اهمیت افکار و اندیشه های حاج آقا نورالله اصفهانی در شکل گیری ارکان و عناصر اساسی نظریه مشروطه مشروعه، متاسفانه تاریخ نگاری های معاصر، جفای غیرقابل بخششی را نسبت به این متفکر مرتکب شده اند.

او در گستره وسیعی از افق تحولات سیاسی ایران، از دوران جنبش تحریم تا حکومت دیکتاتوری رضاخان، تجسم بارز مبارزات ملت ایران برای رسیدن به استقلال، آزادی و نظام سیاسی مبتنی بر باورها و اعتقادات دینی بود. که در پایان این مبارزه شورانگیز، عارفانه جان شیرینش را فدای آزادی خواهی ملت ایران کرد؛ اما آنچنان از تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی ایران حذف شد که به جرات می توان ادعا کرد اگر برکت پیروزی انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران نبود، شاید نسل حاضر و نسل های آینده ایران دیگر هیچ گاه نام و یادی به نام حاج آقا نورالله اصفهانی نمی شنیدند.

گرانقدرترین اثری که غبار غربت را از چهره این عالم مجاهد تا حدودی زدود، کتاب محققانه «اندیشه سیاسی و تاریخ نهضت بیدارگرانه حاج آقا نورالله اصفهانی» نوشته محقق توانای تاریخ معاصر ایران آقای دکتر موسی نجفی است؛ اما وسعت افکار بلند و روح آزادی خواه این عالم متفکر گسترده تر از آن است که با یک یا دو اثر، حق مبارزات او را در تاسیس نظام مردم سالار دینی و مبارزه با مظاهر استیلای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تفکر غربی و از همه مهمتر حذف نظام استبدادی از تاریخ ایران، بتوان ادا کرد.

قبل از اثر ذکر شده، مرحوم حسین مکی هم در جلد چهارم تاریخ بیست ساله ایران،^(۲) با اختصاص صفاتی به نقش تعیین کننده حاج آقا نورالله، در مقابله با استبداد مطلقه مدرن رضاشاه، تلاش کرده بود یاد فراموش شده او را در سه دوره پرتلاطم و سرنوشت ساز تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی ایران زنده نگه دارد؛ اما سلطه جریان غرب گرایی بر تار و پود نوشته های تاریخی ایران در عصر مشروطه، و سرمستی این جریان از کسب امتیاز انحصاری تاریخ نگاری برای نسل های آینده، جرات و جسارت اندیشه کردن خارج از چارچوب های از پیش تعیین شده و ابطال ناپذیر را زنده کرد. تا اغلب مورخین، در سایه اسطوره ها و اساطیر نظام شاهنشاهی به پیشینه تاریخی و تکریم و تقدیس نظام استبدادی مطلقه مدرن بپردازند و کسانی که خارج از این چارچوب تفکر می کنند، یا لب فرو بندند و یا قلم بشکنند.

قبل از حسین مکی، مرحوم سید اسدالله رسا روزنامه نگار مبارز و مقطوع النسل شده استبداد رضاخانی، پس از سقوط دیکتاتوری بیست ساله، در سال ۱۳۲۴ ه.ش در روزنامه عرفان اصفهان، بخشی از خاطرات خود درباره جنبش بیدارگرانه حاج آقا نورالله اصفهانی را به رشته تحریر درمی آورد.^(۳) او تحت عنوان «حاج آقا نورالله، روحانی بزرگ اسلام و ایران را چطور کشتند؟» مدعی می شود برای این که تاریخ، تاریک نماند، هر حقیقتی به پایان نرسد، چاپلوسان حقیقت حوادث تاریخی را به گونه ای دیگر ترسیم نکنند، سیاه را سپید، ستمگر را عادل، نادان را دانشمند، دانا و خائن را خدمتگزار و خادم معرفی نکنند و نویسندگان و شعرای درباری به خیال جلب رضایت عناصر قدرت و ارباب اقتدار و ایجاد هرج و مرج تاریخی و بوسه بر رکاب قزل ارسلان ها، وارونه نویسی تاریخی نکنند، موضوع قتل تاثر خیز مرحوم آیت الله حاج آقا نورالله را (که از نظر او پس از مرحوم مدرس مقام دومین شخص ممتاز سیاسی و روحانی شهرستان کهنسال و تاریخی اصفهان و ایران را داراست) به رشته تحریر درآورده است.

پس از تلاش های مرحوم رسا و مرحوم حسین مکی تا عصر انقلاب اسلامی، جامعه ایران از درک بخش مهمی از تاریخ خود محروم شد. هم از این رو و هم به دلیل اهمیت انقلاب مشروطه در پیشینه تاریخی تحولات سیاسی اجتماعی دوران معاصر، در افکار و اندیشه های سیاسی او کنکاشی خواهیم کرد. بخش مهمی از این افکار به صورت مدون در رساله سیاسی، اجتماعی مکالمات مقیم و مسافر آن مرحوم در اختیار است.

رساله مکالمات مقیم و مسافر که در اوج مجادلات فقهی، کلامی، سیاسی موج دوم انقلاب مشروطه نوشته شده است، از این جنبه اهمیت دارد که پیشینه های تاریخی و تفکرات سیاسی مجتهدان شیعه را در تاسیس یک نظام سیاسی مبتنی بر شریعت در دوران معاصر، به خوبی نشان می دهد. رساله و افکار مرحوم حاج آقا نورالله اصفهانی در کنار ده ها رساله سیاسی دیگر، بخشی از تلاش های فکری متفکران مسلمان در مبارزه با نظام استبدادی و رژیم شاهنشاهی است و برای تاسیس یک نظام سیاسی مبتنی بر باورها و اعتقادات مردم ایران مفید واقع بوده است.

اهمیت این رساله وقتی بیشتر آشکار می شود که متوجه باشیم در همین دوران، مبارزات فکری و سیاسی جریان های داخل انقلاب مشروطه توجیهات متضاد و متناقضی از مفهوم تجدد و ترقی، آزادی و برابری، عدالت و مساوات و ده ها مفهوم دیگر به جامعه القا می کردند.

در یک طرف جریانی قرار داشت که وابسته به نظام قبیله ای، اشرافی و استبدادی قاجاریه بوده و به عنوان فرزندان خوانین، اربابان ایالتی، کارگزاران حکومتی، سفرا، خاندان های الیگارشیک و کسانی که ارکان نظام قاجاریه را اداره می کردند، نزدیک به چند دهه، تجدد و ترقی ایران را مترادف با گسستن از فرهنگ دینی و تعطیلی عقل ایرانی در مقابل مصنوعات عقل فرنگی می دانستند. آنها معتقد بودند ایران و ایرانی برای رسیدن به تجدد و ترقی باید دربست خود را تسلیم آداب و عادات فرنگی کند.

در اندیشه ها و باورهای این جریان، نظام مشروطه فرزند روحانی انگلستان بوده و باید چشم مردم ایران به جزیره بریتانیای کبیر دوخته شود و به یاد آن مهربانی های سابق، منتظر معاونت آن ملت نجیب و آن دولت لیبرال باشند^(۴) تا کی گوشه چشمی نشان داده و در «سفارتخانه ها و کونسولگری های انگلیس در ایران که یک قطعه خاک آزاد بودند، سنگ اساس حریت ایران گذاشته شد و ملت ایران را تا روز قیامت زیر منت تاریخی خود ببرد و مشروطیت را فرزند روحانی خود قرار دهد».^(۵)

مروجان این گرایش معتقد بودند: «مشروطیت را در جاهای دیگر دنیا با زحمات چندین ساله اختراع کردند واگر قرار باشد هر چیز اختراعی را از ماخذش بگیریم، باید با تمام جزئیات و آلات آن برداریم و گرنه کارآمد نخواهد بود.^(۶) لذا دخالت عقل ایرانی را در اساس و ارکان نظامی که امتحان خودش را در جاهای دیگر دنیا پس داده بود، جایز نمی دانستند.

در راس این جریان و پیشینه های تاریخی آن افرادی چون آخوندزاده، میرزا ملکم خان، میرزا آقاخان کرمانی، و بعدها در انقلاب مشروطه کسانی چون تقی زاده، دولت آبادی، سید جمال واعظ اصفهانی، میرزا نصرالله ملک المتکلمین و بخش اعظمی از درباریان اروپا رفته، روزنامه نگاران، سفرا و فرستادگان حکومت قاجاری به اروپا، کارگزاران، خوانین بزرگ و ذی نفوذ در ولایات و ایالات و فرنگی مابان آن دوره قرار دارند. اینها بعدها پیکره اصلی رژیم مشروطه در پایان دوره قاجاریه و رژیم پهلوی را تشکیل می دادند. و این، همان جریانی است که دستاوردهای انقلاب مشروطه را تقدیم نظام استبدادی مطلقه مدرن رضاخانی کرد.

در مقابل این جریان، گروهی دیگر از متفکران مسلمان قرار داشتند که معتقد بودند: «مشروطه لباسی است به قامت فرنگستان دوخته که اغلب، طبیعی مذهب و خارج از قانون الهی و کتاب آسمانی هستند. این فرقه از فرنگیان که سپاس دین و آیین ندارند، قهراً و بالضروره ناگزیر از تاسیس… قانونی خواهند بود که اساس مملکت داری و سیاست گذاری و تنظیمات ملکیه و انتظامات کلیه و حفظ حقوق و نفوس شان، تحت آن قانون… باشند؛ والا حیات و زندگانی صورت نبندد بلکه مجبور از مشروطیت نیز خواهند بود. چرا که قانونشان و امر به احکام الهی و تبلیغ شخص مقدس رسالت پناهی نیست.»^(۷)

لذا معتقد بودند که پذیرش چنین مشروطه ای در ایران بازتابی جز گسست نظام فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران نداشته و نتایج مطلوبی به بار نخواهد آورد. در راس این جریان مرحوم حاج شیخ فضل الله نوری قرار داشت.

شیخ فضل الله جدی ترین نقاد اندیشه مدرن و نظام سیاسی مشروطه در تاریخ تفکر دوران معاصر ایران است، معتقد بود که آزادی، استقلال، رشد و ترقی فقط در سایه اجرای احکام دینی که ریشه در اعتقادات، باورها و عادات مردم داشت، ممکن است. او نه تنها تعطیلی عقل ایرانی و تسلیم مطلق در برابر محصولات عقل فرنگی را خارج از دایره انصاف می دید، بلکه به دنبال این بود که با تفسیر سیاسی شریعت، یک روایت کاملاً دینی از انقلاب مردم ایران ارائه دهد.

مرحوم شیخ فضل الله نوری و جریان همراه او، معتقد بودند که انقلاب ایران یک انقلاب دینی و به «کوشش علمای اسلام و نواب عام امام زمان به وجود آمده است. بنابراین ممکن نیست که آثار پارلمنت پاریس و انگلیس بر آن مرتب شود و قانون آزادی عقاید… و تغییر شرایع و احکام را از آن گرفت.»^(۸)

از دیدگاه او به دلیل فقدان ریشه تاریخی در غذای مشروطه اروپا دردی است بی دوا و جراحتی است فوق جراح^(۹) لذا او چنین نظامی را افسد بر نظام فاسد شاهنشاهی می دانست. به عبارت دیگر مرحوم شیخ فضل الله نوری نظام مشروطه را نظام استعماری ای می دید که از دیگ پلوی سفارت انگلیس بیرون آمده بود و در آن شرایط جامعه ایران، خطرناکتر از یک نظام استبدادی بود. بنابراین او نظام مشروطه را نظام افسد، و نظام شاهنشاهی را نظام فاسد می دانست و مدعی بود که به دلیل شرایط خاص تاریخی ایران، تبدیل یک نظام فاسد به یک نظام افسد به هیچ وجه عاقلانه نیست.

نباید تصور کرد که این جریان با انقلاب مشروطه مخالف بود، بلکه از دیدگاه آنها آنچه به نام نظام مشروطه داشت جایگزین نظام استبدادی قاجاریه می شد، چیزی نبود که خواست عمومی مردم مسلمان ایران و تامین کننده آرزوهای جامعه ایرانی در آن شرایط حساس باشد. مرحوم شیخ و جریان وابسته به او در تفسیر تاریخی خودشان بین انقلاب که مرحله از هم پاشی نظم کهنه و نظام انقلابی که تاسیس نظم جدید بود، تفاوت قائل بودند. آنها با از هم پاشی نظام کهنه نه تنها مخالفتی نداشتند، بلکه خود از رهبران انقلاب بودند. با این حال اعتقاد داشتند که نظم جدید باید مبتنی بر باورها و ارزش های پذیرفته شده جامعه باشد. و چون نظام مشروطه را مغایر با این ارزش ها می دیدند، معتقد بودند که از هم پاشی نظم کهنه و جایگزینی این نظام جدید، دفع فاسد به افسد است.

در هر صورت مرحوم شیخ فضل الله با دلائلی که ذکر شد، به نقد ارکان نظام مشروطه پرداخت و در این نقد، جریانی را پایه ریزی کرد که در تاریخ به جریان مشروعه شهرت دارد.

در کنار این دو جریان یعنی مشروطه خواهان فرنگی مآب و مشروعه خواهان شریعت گرا، جریان سومی داریم که از اساس راه وسطی میان دو جریان غرب گرا و شریعت گرا بودند. در راس این جریان، مرحوم آخوند خراسانی قرار داشت که تحکیم نظام مشروطه مدیون حمایت ها و رهبری های اوست.

انقلاب مشروطه در کنار رهبری های سیاسی آخوند خراسانی دو نظریه پرداز برجسته دیگر هم دارد. یکی مرحوم میرزای نائینی و دیگری حاج آقا نورالله اصفهانی است. نقش این دو نظریه پرداز از حیث سیاسی یکسان نیست، زیرا در آن دوران مرحوم میرزای نائینی در حلقه یاران آخوند خراسانی وزنه سیاسی مطرحی نبود، ولی بعدها یکی از فقهای بزرگ ایران می شود؛ اما حاج آقا نورالله اصفهانی عالم جاافتاده ای است که کوله بار سال ها مبارزه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی از جنبش تحریم میرزای شیرازی تا انقلاب مشروطه را در یکی از مراکز سیاسی فرهنگی ایران یعنی اصفهان برعهده دارد.

بررسی جریان سوم، و نقش حاج آقا نورالله از این جنبه اهمیت دارد که نظام پیشنهادی آنها برای انقلاب مشروطه نه یک نظام مشروطه فرنگی است و نه یک نظام مبتنی بر حاکمیت فقها در کلیه ارکان یک نظام سیاسی. نظام پیشنهادی این جریان یک نظام قدر مقدور در عصر غیبت است. این نظام معروف به نظام مشروطه مشروعه است. نظام قدر مقدور یا مشروطه مشروعه، نوعی تلاش برای همسازی دستاوردهای سیاسی غرب با شریعت اسلامی است. این که این نظام تا چه حد توانست در جامعه ایران تحقق پیدا کند، چندان مورد مجادله این مقاله نیست. آنچه که اهمیت دارد ارکان نظام مشروطه مشروعه به عنوان یکی از پیشینه های تاریخی نظام جمهوری اسلامی و نقش حاج آقا نورالله در نظریه پردازی این نظام است.

حاج آقا نورالله و «نظریه دولت قدر مقدور» و نظام مشروطه مشروعه:

بخش اعظمی از افکار و اندیشه های نظریه «دولت قدر و مقدور» و نظام مشروطه مشروعه را باید در دو رساله سیاسی عصر مشروطه جست وجو کرد. یکی رساله «تنبیه الامه و تنزیه المله» میرزای نائینی و دیگری رساله مکالمات «مقیم و مسافر» حاج آقا نورالله اصفهانی.اگر چه در تاریخ معاصر ایران به رساله مکالمات مقیم و مسافر توجه زیادی نشد و مورخین، رساله میرزای نائینی را اولین تلاش علمی و منسجم فقهای شیعه در حوزه سیاست دانسته اند، اما به جرات می توان ادعا کرد که رساله مکالمات مقیم و مسافر حاج آقا نورالله از زوایای سیاسی و اجتماعی، مزیت هایی بر کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله دارد که ضرورت بازشناسی آن به غنای پیشینه تاریخی حکومت دینی در ایران می افزاید:

۱- تقدم تاریخی: تاریخ نگارش و چاپ رساله مکالمات مقیم و مسافر براساس، شواهد تاریخی بر رساله تنبیه الامه… تقدم دارد. رساله مکالمات با توجه به مفاد آن، در ماه محرم سال ۱۳۲۷ ه.ق به نگارش درآمد و در همین ماه نیز به چاپ رسید و در اختیار مردم قرار گرفت. در حالی که رساله تنبیه الامه در ماه ربیع الاول سال ۱۳۲۷ ه.ق به نگارش درآمد و ما اطلاع دقیقی نداریم که آیا در همان ماه یا ماه های بعد از زیر چاپ خارج شد یا خیر.

۲- ساده نویسی: زبان مقاله تنبیه الامه زبانی ثقیل و پر از تکلف است و فهم آن جز برای اهل علم و اهل فن برای مردم عامی بسیار مشکل است. در حالی که رساله مکالمات مقیم و مسافر به زبان فارسی سلیس و ساده و عامه فهم نوشته شده است.

۳- استعاره زبانی جذاب: استعاره زبانی رساله تنبیه الامه، مبتنی بر استعارات فقهی و کلامی، پیچیده و سنگین است و خواننده به راحتی از پس فهم این زبان و رابطه با متن برنمی آید. در حالی که ادبیات و استعارات زبان رساله مکالمات مقیم و مسافر، مبتنی بر ادبیات و استعارات داستانی و جذاب و خارج از تکلفات ادبی است و خواننده به راحتی با متن رابطه برقرار می کند.

۴- حضور تاریخی در مجادلات سیاسی: نویسنده رساله مکا