خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر

فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تطور کتب التفسیر :

کان لا بد للمسلمین و هم یؤمنون بالقرآن و قدسیته و حاجتهم الحیاتیه و الروحیه إلیه أن یتعلموا معانیه و یتفقهوا فیه، لیستطیعوا العمل علی ضوئه و السیر علی هداه، کما کان لابدللنبی (ص) أن یتولی مسؤولیه التفسیر و الشروح خلال أیام حیاته بحکم قیامه بمهمه تلاوه ما یوحی إلیه من آیات الذکرعلی المسلمین، فیذکر أسباب النزول و یوضح ما یحتاج إلی الإیضاح من المجمل و المتشابه و الناسخ و المنسوخ و یقوم بالشرح العملی لما تضمنته تلک الآیات من أحکام عبادیه و واجبات شرعیه. و بفضل ذلک کله کان القرآن فی عصر الرساله قریبا إلی عقول الناس و أفهامهم و إن تفاوتت تلک الأفهام فی درجه المعرفهو الإدراک.
و عندما فجع المسلمون بوفاه المفسر الأول (ص) وسد فی وجوههم باب السماع المباشر من صاحب الوحی لجؤوا إلی الصحابه الذین عاشروا النبی (ص) و رافقوه و سمعوا منه و تفقهواعلی یدیه یسألونهم تفسیر ما یستغلق فهمه علیهم من مفردات القرآن و آیاته فیروی لهم الصحابه ما سمعوه من النبی (ص) فی ذلک، و لا یتحاشی بعضهم من الاعتراف بجهله بمعانی بعض الکلمات تنزیها للقرآن من التفسیر بالرأی و الظن[۱] و هکذا بدأ تفسیر القرآن معتمدا علی الروایه و النقل عن الرسول (ص) مع کل التحرج و التأکد و الالتزام بدقه النقل و عدم التصرف و لیس ذلک غریبا ما دام«التفسیر هو إیضاح مراد اللّه تعالی من کتابه العزیز، فلا یجوز الاعتماد فیه علی الظنون و الاستحسان، و لا علی شی ء لم یثبت أنه حجه من طریق العقل أو من طریق الشرع، للنهی عن اتباع الظن».
حیث أن المقصود بتفسیر القرآن فی المصطلح الإسلامی هو«علم معانیه و فنون أغراضه»[۲] أو أنه العلم الباحث«عن معنی نظم القرآن بحسب الطاقه البشریه و بحسب ما تقتضیه القواعدالعربیه»[۳] أخذا له من المعنی اللغوی للتفسیر و هو البیان و«کشف المراد عن اللفظ المشکل»[۴] فإن من الصحابه من لم
19

یکتف بالروایه و النقل فی تفسیر القرآن فأضاف إلیهما الشعرالمأثور عن العرب یستهدی به فی معرفه معنی اللفظ القرآنی انطلاقا من کون القرآن عربیا واردا بهذه اللغه و مستعملا کلماتهاو مفرداتها.
إن أول ما یخطر فی أذهاننا و نحن نخزن فی المخیله عصرالرسول (ص) و تلک القوائم الکبیره من أسماء الصحابه أن جل الصحابه إن لم نقل کلهم کانوا من مفسری القرآن و شارحیه، باعتبارهم قد سمعوا ذلک من النبی (ص) و أدرکوامعنی کل ما سمعوه، و لکن الواقع الخارجی کان علی خلاف ذلک فما أقل من وعی معانی القرآن و أرهف سمعه و قلبه و عقله للنبی و هو یشرح تلک المعانی و یوضح أهدافها و مرامیها و یقول السیوطی فی ذلک: «اشتهر بالتفسیر من الصحابه عشره: الخلفاء الأربعه و ابن مسعود و ابن عباس و أبی بن کعب و زید بن ثابت و أبو موسی الأشعری و عبد الله بن الزبیر».
«أما الخلفاء فأکثر من روی عنه منهم علی بن أبی طالب. و الروایه عن الثلاثه نزره جدا، و کان السبب فی ذلک تقدم وفاتهم. کما أن ذلک هو السبب فی قله روایه أبی بکر (رض) للحدیث و لا أحفظ عن أبی بکر (رض) فی التفسیر إلا آثاراقلیله جدا لا تکاد تجاوز العشره».
و هکذا یغدو علی (ع) أشهر الصحابه جمیعا من استخلف منهم و من لم یستخلف فی تفسیر القرآن و روی عنه الکثیر فی هذا الباب.
و اشتهر عبد الله بن مسعود المتوفی سنه ۳۲ ه بالتفسیرأیضا کما روی السیوطی و غیره و روی عنه الکثیر فی ذلک و«روی عنه کثیرون لکن تتبعهم العلماء بالنقد و التجریح»[۵] ثم یأتی بعد ذلک فی التسلسل عبد الله بن عباس المتوفی سنه ۶۸ ه . الذی ورد عنه فی التفسیر«ما لا یحصی کثره و فیه روایات و طرق مختلفه»[۶]. و قد کثر النقل عنه فی مصادرتفسیر إلی حد الإغراق الملفت للنظر و المثیر للاستفهام و أصبح بکثره أقواله المرویه، و رواته المتعددین و مؤلفه المنسوب أبرزلمفسرین الأوائل فی تاریخ الإسلام.
و بالنظر إلی هذه الهاله المشعه التی أحاطت بالرجل القدسیه التی حفته حتی منح لقب (ترجمان القرآن) یلزمنا أن

نقف عند جانبین من جوانبه نستوضح أمرهما و نستطلع واقعهماهما: منهجه فی التفسیر و البحث فی رواته و طرقه.
أما منهجه فقد روی عنه أنه قسّم وجوه التفسیر علی أربعهأقسام: تفسیر لا یعذر أحد بجهالته .
و تفسیر تعرفه العرب بکلامها.
و تفسیر یعلمه العلماء.
و تفسیر لا یعرفه إلا اللّه عز و جل.
فأما الذی لا یعذر أحد بجهالته فهو ما یلزم الکافه من الشرائع التی فی القرآن و جمل دلائل التوحید. و أما الذی تعرفه العرب بلسانها فهو حقائق اللغه و موضوع کلامهم. و أما الذی یعلمه العلماء فهو تأویل المتشابه و فروع الأحکام. و أما الذی لایعلمه إلا اللّه فهو ما یجری مجری الغیوب و قیام الساعه[۷] و من هذا المنهج یظهر أنه قد اعتمد الأثر و الروایه دون غیرهما طریقا لمعرفه معانی القرآن، و لیس ذکره لحقائق اللغهتطویرا فی التفسیر أو إضافه مصدر آخر له غیر النقل و الروایه، لأن القرآن قد نزل بلغه العرب و من البدیهی أن نجعل اللغه أساسالفهم المفردات و معرفه المقصود منها.
و إذن فمنهجه فی التفسیر هو التفسیر بالمأثور و المأثور فقط.
أما طرقه و رواته فقد حامت حولها الشبهات و کثر فیهاالتشکیک حتی أصبح الاطمئنان إلی ما یروی عنه غیر متحقق لدی الباحثین، بل أصبح أکثر ما یروی عنه مقطوعا بکذبه و تلفیقه، و یقول الإمام الشافعی: إنه«لم یثبت عن ابن عباس فی التفسیر إلا شبیه بمائه حدیث»[۸] و لذلک فلا بد لنا من أن نقول مع الشیخ الزرقانی بوجوب«الحیطه فیما عزی إلی ابن عباس من التفسیر، فقد کثر علیه فی الدس و الوضع»[۹] و مع الدکتورالصالح فی کون الناس قد«تزیدوا فی الروایه عن ابن عباس و تجرأبعضهم علی الوضع علیه و الدس فی کلامه[۱۰] و تکون خلاصه الرأی فی الروایات عن ابن عباس فی التفسیر أنها«غیر مرضیه و رواتها مجاهیل»[۱۱]
20

و لزیاده الاطمئنان بهذه الخلاصه القاسیه نستعرض فی أدناه طرق الروایه عنه و ما تناقله العلماء من رأی فیها و تمحیص لیتجلی لنا النبأ الیقین.
فمن طرقه: طریق علی بن أبی طلحه الهاشمی عنه، و مع أن السیوطی یعتبره من جید طرقه فإنه یروی عن قوم من الناس قولهم: لم یسمع ابن أبی طلحه من ابن عباس التفسیر، و إنماأخذه عن مجاهد أو سعید بن جبیر، کما یروی عن الحفاظاجماعهم علی أن ابن أبی طلحه لم یسمعه من ابن عباس[۱۲] أی أن روایاته عن ابن عباس مراسیل لم تؤید بالسماع منه.
و من طرقه: طریق جویبر عن الضحاک عن ابن عباس: و هؤلاء عند السیوطی من المجاهیل«و جویبر شدید الضعف متروک»[۱۳]«و طرق الضحاک بن مزاحم عن ابن عباس منقطعه، فإن الضحاک لم یلقه»[۱۴]و روی الطبری عن مشاش أنه قال: «قلت للضحاک: سمعت من ابن عباس شیئا؟قال: لا»[۱۵] و من طرق ابن عباس، ما رواه المفسرون عن ابن جریج، و أطول طرق ابن جریج ما یرویه بکر بن سهل الدمیاطی عن عبدالغنی بن سعید عن موسی بن محمد عن ابن جریج، و یقول السیوطی: «و فیه نظر[۱۶]، کما یقول أیضا عنه أنه«لم یقصدالصحه و إنما روی ما ذکر فی کل آیه من الصحیح و السقیم»[۱۷]و من تلک الطرق طریق العوفی عن ابن عباس و قد«أخرج منها ابن جریر و ابن أبی حاتم کثیرا و العوفی ضعیف لیس بواه»[۱۸]و أوهی طرق ابن عباس«طریق الکلبی عن ابن صالح عن ابن عباس، فإن انضم إلی ذلک روایه محمد بن مروان السدی الصغیر فهی سلسله الکذب. و کثیرا ما یخرج منها الثعلبی و الواحدی»[۱۹]و أبو صالح هذا الذی یروی عن ابن عباس کان یمر به

الشعبی«فیأخذ بإذنه فیعرکها و یقول: تفسر القرآن و أنت لا تقرأالقرآن»[۲۰] و أما الکلبی الذی یروی عن أبی صالح فهو صاحب تفسیرلم یکتب أطول منه و لا أشبع، و مع ذلک فقد قال فیه الأعلام إنه قد: «أجمعوا علی ترک حدیثه، و لیس بثقه، و لا یکتب حدیثه، و اتهمه جماعه بالوضع»[۲۱]و أما طریق بشر بن عماره عن أبی روق«فضعیفه لضعف بشر[۲۲]، و قد أخرج من هذه النسخه کثیرا ابن جریر و ابن أبی حاتم»[۲۳]و أما السدی فقد روی عنه الکثیرون«و لکن التفسیر الذی جمعه رواه أسباط بن نصر، و أسباط لم یتفقوا علیه». و علی الرغم من روایه ابن جریر عنه کثیرا فإن ابن أبی حاتم لم یورد منه شیئا«لأنه التزم أن یخرج أصح ما ورد»[۲۴]«و لقد قیل فی السدی إنه«ضعیف و کذاب و شتام»[۲۵]و قال النسائی فی أسباط إنه«لیس بالقوی»[۲۶]و روی الطبری عن الشعبی إنه مر یوما علی السدی و هو یفسر فقال: لأن یضرب علی أستک بالطبل خیر لک من مجلسک هذا[۲۷]و من طرق ابن عباس أیضا طریق مولاه عکرمه، و عکرمهغیر مقبول لدی العلماء، و قد اشتهر عندهم بالکذب علی مولاه و أنه«کان یری رأی الخوارج و یمیل إلی استماع الغناء»[۲۸]. و روی عن علی بن عبد الله بن عباس أنه کان یوثق عکرمه علی باب الکنیف لأنه یکذب علی أبیه [۲۹]و مثل ذلک کان یصنع به علی بن عبد الله بن مسعود لأنه یکذب[۳۰]و یروی ابن سعد عن طاووس قوله: «لو أن مولی ابن عباس هذا اتقی اللّه و کفّ من حدیثه لشدت إلیه المطایا»[۳۱]. و یظهر مما روی فی کتب التاریخ أن عکرمه قد أصبح مضرب المثل فی کذبه علی ابن عباس، فقد
21

روی ابن سعد: «إن سعید بن المسیب قال یوما لمولی له: اتق. لاتکذب علیّ کما کذب مولی ابن عباس علی ابن عباس»[۳۲]و مثل ذلک روی یاقوت عن عبد الله بن عمر إنه قال لغلامه نافع: «و اتق اللّه ویحک یا نافع و لا تکذب علیّ کما کذب عکرمهعلی ابن عباس»[۳۳] أما مقاتل بن سلیمان المتوفی سنه ۱۵۰ ه . فقد ضعفه العلماء و قالوا: «إنه یروی عن مجاهد و لم یسمع من مجاهدشیئا، و یروی عن الضحاک و لم یسمع منه شیئا، فقد مات الضحاک قبل أن یولد مقاتل بأربع سنین.
و یکذبونه. و یضعفه من یستحسن تفسیره و یقول: ماأحسن تفسیره لو کان ثقه، و ینقلون إنه کان یأخذ من الیهودعلم الکتاب»[۳۴]و هکذا یظهر مما سلف أن أکثر الروایات المتعلقه بالتفسیر ممااعتمدها المفسرون المشهورون لم تسلم من الطعن و التضعیف بل الرد و التزییف و قد أجمل ذلک الشیخ ابن تیمیه عندما قال: «و فی التفسیر من هذه الموضوعات قطعه کبیره»[۳۵] و یعلل ابن خلدون أسباب الوضع و التلفیق فی النقل التفسیری فیقول: «و السبب فی ذلک أن العرب لم یکونوا أهل کتاب و لا علم، و إنما غلبت علیهم البداوه و الأمیه، و إذا تشوقواإلی معرفه شی ء مما تشوق إلیه النفوس البشریه فی أسباب المکونات و بدء الخلیقه و أسرار الوجود فإنما یسألون عنه أهل الکتاب قبلهم و یستفیدون منهم، و هم أهل التوراه من الیهودو من تبع دینهم من النصاری و أهل التوراه الذین بین العرب یومئذبادیه مثلهم و لا یعرفون من ذلک إلا ما تعرفه العامه من أهل الکتاب و معظمهم من حمیر الذین أخذوا بدین الیهودیه فلماأسلموا بقوا علی ما کان عندهم مما لا تعلق له بالأحکام الشرعیه. و هؤلاء مثل کعب الأحبار و وهب بن منبه و عبد الله بن سلام و أمثالهم، فامتلأت التفاسیر من المنقولات عندهم» [۳۶]

2 أحیط المسلمون الأوائل الذین تصدوا للکتابه فی تفسیرالقرآن باهتمام کبیر فی کتب التاریخ و مع ذلک فما زال المؤرخون مختلفین فی تعیین الأول بالخصوص.
و قد ذکر ابن الندیم إن أول کتاب ألف فی تفسیر القرآن هو«کتاب ابن عباس»الذی رواه مجاهد عنه [۳۷]و لدینا الآن بین کتب التفسیر المطبوعه کتاب«تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس»الذی استخرجه الفیروزآبادی صاحب القاموس المحیط، و کتاب«سؤالات نافع بن الأزرق فی التفسیرو جوابات ابن عباس علیها»و قد نشره الدکتور ابراهیم السامرائی.
و أن النظره الموضوعیه الفاحصه فی هذین الکتابین تثیر لدینامن الشکوک ما یسقط اعتبار نسبه هذین النصین لابن عباس.
أما التفسیر«تنویر المقباس»فهو من روایه محمد بن مروان عن الکلبی عن أبی صالح عن ابن عباس و قد مر علینا أن السیوطی قد أطلق علی هذا السند اسم«سلسله الکذب»کمامر علینا أیضا أن الرواه عن ابن عباس جلهم إن لم نقل کلهم لم یسلموا من الطعن أو التضعیف، حتی قال الإمام الشافعی کلمته المأثوره السالفه الذکر: «لم یثبت عن ابن عباس فی التفسیر إلا شبیه بمائه حدیث».
و إذن فلیس لنا أی طریق من طرق الاعتماد و التوثیق نحوهذا الکتاب و لن نستطیع الرضوخ ل«سلسله الکذب»فی تفسیر کتاب اللّه المجید.
و أما سؤالات نافع بن الأزرق فآثار الصناعه علیها ظاهره. و حسبنا أن نعلم أن رواتها یدعون إنها دارت بین ابن الأزرق و ابن عباس فی جلسه واحده فی المسجد الحرام لیحصل لناالشک فیها، ثم کیف استطاع من حضر هذا الحوار أن یحفظبهذه الدقه و هذا الاستیعاب نص الأسئله و الأجوبه و شواهدهاالشعریه لیرویها للأجیال من بعده؟!و لعل خیر ما یقال فی حق هذه المسائل و أجوبتها أنها کانت«أسطوره مدرسیه عظیمهالفائده»[۳۸] علی حد تعبیر کولد زیهر .
و هکذا یبدو أن ابن عباس لم یکن أول مؤلف فی التفسیرلأنه لم یثبت له أی کتاب فی التفسیر، بل لم یثبت له فی تفسیر
22

کل القرآن إلا شبیه بمائه حدیث فقط و یصبح نص ابن الندیم روایه من الروایات المرسله التی لم نجد لها ما یصححها من الشواهد المعتمد علیها فی هذا الباب.
أما جرجی زیدان فیذهب إلی أن مجاهدا المتوفی سنه۱۰۴ ه . هو أول من«دون التفسیر فی الصحف» [۳۹]و الظاهر أنه قد اعتمد علی کلام ابن الندیم عن کتاب ابن عباس، حیث ذکر أنه قد رواه مجاهد، و لعل مجاهدا جمع ماصح لدیه من روایات ابن عباس وبوبها و نظمها و ألف بینها فی کتاب واحد، و بهذا یکون هو المؤلف لا ابن عباس.
و کان من حق البحث علی جرجی زیدان أن یدقق النظرأکثر فی فهرست ابن الندیم لیری فیه«کتاب تفسیر سعید بن جبیر»[۴۰]و سعید أقدم تاریخا من مجاهد لأنه توفی عام ۹۴ ه . أی قبل مجاهد بعشر سنوات، و کان من المشهورین بالتفسیر، بل روی عن قتاده أن سعیدا کان أعلم معاصریه بالتفسیر[۴۱] فلا غرولو ألف کتابا فی التفسیر و لم یؤثر عن القدماء أی طعن أو شک أوکلام بشأنه.
و هکذا یصبح سعید بن جبیر أول مؤلف فی تفسیر القرآن.
و تتابعت السنون بالمسلمین و تتابعت معها دراسه القرآن الکریم. و عندما کثرت العلوم و تعددت فروع المعرفه و ظهرت فکرهالاختصاص بین العلماء سار کل فریق من هؤلاء لتفسیر القرآن علی ضوء اختصاصه و معرفته الخاصه أو للبحث فی جانب من جوانب القرآن یلتقی مع الجانب العلمی الذی یعنی به.
فکان النحوی«لیس له هم إلا الإعراب و تکثیر الأوجه المحتمله فیه و نقل قواعد النحو و مسائله و فروعه کالزجاج و الواحدی».
و کان الإخباری«لیس له شغل إلا القصص و استیفاؤهاو الإخبار عمن سلف سواءا کانت صحیحه أو باطله، کالثعلبی».
«و الفقیه یکاد یسرد فیه الفقه من باب الطهاره إلی أمهات الأولاد و ربما استطرد إلی إقامه أدله الفروع الفقهیه التی لا تعلق لها بالآیه».
و حتی«صاحب العلوم العقلیه قد ملأ تفسیره بأقوال الحکماء و الفلاسفه و شبهها و یخرج من شی ء إلی شی ء[۴۲] بمناسبه و بلا مناسبه فی کثیر من الأحیان».

و نتیجه لتعدد الاختصاص و المنحی الفکری لدی المؤلفین فی القرآن حفلت المکتبه العربیه القرآنیه بمجموعه قیمه من المؤلفات فی معانی القرآن و مشکله و مجازه، و غریبه و قراءاته، و لاماته و وقفه و ابتدائه و متشابهه و أجزائه، و فضائله و عدد آیه، و أحکامه و ناسخه و منسوخه و أسباب نزوله، و إلی ما شابه ذلک مما تکلفت ببیانه مصادر التراجم و التاریخ و فهارس الکتب و المؤلفین[۴۳] و فی غمره هذه المؤلفات الاختصاصیه قام عدد من علماءالمسلمین البارزین بالکتابه فی تفسیر القرآن علی الشکل العام المعتمد علی النقل و الروایه عن الصحابه و التابعین من دون الاهتمام بجانب خاص و بعیدا عن التفلسف و اعتماد الذوق الشخصی فی التأویل و الشرح.
و کان من طلائع هؤلاء سعید بن جبیر المار الذکر و مجاهد و أبو حمزه الثمالی و أبان بن تغلب و أضرابهم ممن ضاعت آثارهم فلم نطلع علیها، ثم من سار علی هذا المنهج من بعدهم .
و مر القرن الثانی و الثالث و المنهج فی کتب التفسیر العام مازال نفس المنهج: تفسیر بالمأثور، و رجوع إلی اللغه و الشواهد فی معانی المفردات و قصص إسرائیلیه أقحمت فی التفسیر بواسطهالیهود المتظاهرین بالإسلام و لیس شی ء غیر ذلک.
و برز إلی عالم التفسیر فی أواخر القرن الثالث مفسر کبیراتسم منهجه بشی ء من التطویر هو أبو جعفر محمد بن جریرالطبری المتوفی سنه ۳۱۰ ه .
و قد تمیز هذا الرجل بمنهجه التجدیدی الذی لم یسبقه إلیه سابقوه و لم یعرفه معاصروه بل کانت التفاسیر المعاصره له محافظه کل الحفاظ علی منهجها السابق المعتمد علی الروایهفقط کما یرشدنا إلی ذلک ما هو موجود منها کتفسیر علی بن إبراهیم بن هاشم القمی، الذی کان حیا إلی سنه ۳۰۷ ه . و یعتمد منهجه علی الروایه مع ذکر السند، و اختص بالروایات التی رویت له عن الإمام الصادق جعفر بن محمد علیهماالسلام. وجلها مما رواه والده إبراهیم بن هاشم عن مشایخه، و یتضمن کثیرا من الروایات الضعیفه التی لم ینظر لها العلماءبالقبول[۴۴]
23

و کذلک تفسیر فرات بن إبراهیم بن فرات الکوفی أحدرجال الحدیث فی أواخر القرن الثالث الهجری الذی یعتمدمنهجه کسابقه علی الروایه فقط مع ذکر السند و اقتصر فیه علی خصوص الآیات التی لها علاقه بالأئمه و أهل البیت، و علی الرغم من أنه یروی فی التفسیر عن نیف و مائه من الشیوخ إلا أنه«لیس لأکثرهم ذکر و لا ترجمه فی أصولنا الرجالیه»[۴۵] و لذلک فلا یمکن الرکون إلی تلک الروایات.
و إذن فالمنهج الوحید المتطور فی التفسیر إنما هو منهج ابن جریر الطبری، و قد جمع تفسیره المسمی«جامع البیان عن تأویل آی القرآن»توجیه الأقوال و عرضها. . . مع الاهتمام باللغهو الإعراب[۴۶]غیر أنه علی أهمیته«قد یسوق أخبارا بالأسانید غیرصحیحه ثم لا ینبه علی عدم صحتها»[۴۷] و قد یعتذر له عن ذلک بأنه یذکر السند و لا یحتمل من ثم مسؤولیه عدم الصحه. و لکن هذا العذر مع معرفتنا و معرفته بکثره عدد الوضاعین و الکذابین غیر کاف فی نفی المسؤولیه عنه.
و قد تحدث کولدزیهر عن تفسیر الطبری کثیرا وعده«ذروهالتفسیر بالمأثور. . . و نقطه البدء و حجر الأساس لأدب التفسیرالقرآنی»، و ذکر أن الطبری مع تصویبه المطلق للعلم القائم علی الروایه یستخدم حق النقد المعمول به فی الإسلام تجاه رجال السند. و لکنه«یتوسع فی استخدام المصادر الیهودیه الأصل کعب الأحبار و وهب بن منبه فیما یتصل بقصص الإسرائیلیات . . . بل أن کتابه أغزر الکنوز بالنصوص المنتشره فی الاوساط الإسلامیه من مواد الاسرائیلیات کذلک الأساطیرالنصرانیه، یرویها راجعا إلی وهب بن منبه«و رأیی أن الطبری یحارب فی تفسیره کل فکره ترمی إلی إضعاف مذهب أهل السنه المحافظین و یسوق الجدل مع المتکلمین، و یحارب منهج المعتزله فی التفسیر»[۴۸] و بالنظر إلی أهمیه هذه المرحله التی یمثلها الطبری فلا بد لنامن تلمس منهجه فی تفسیره .
قسم الطبری القرآن إلی ثلاثه أقسام: الأول «ما لا یوصل إلی علم تأویله إلا ببیان الرسول (ص) ، و ذلک تأویل جمیع ما فیه من وجوه أمره واجبه و ندبه

و إرشاده ، و صنوف نهیه، و وظائف حقوقه و حدوده، و مبالغ فرائضه و مقادیر اللازم . . . و ما أشبه ذلک من أحکام آیه التی لم یدرک علمها إلا ببیان رسول اللّه (ص) بتأویله بنص منه علیه، أوبدلاله قد نصبها داله أمته علی تأویله».
الثانی «ما لا یعلم تأویله إلا اللّه الواحد، القهار و ذلک مافیه من الخبر عن آجال حادثه و أوقات آتیه کوقت قیام الساعهو النفخ فی الصور و نزول عیسی بن مریم و ما أشبه ذلک».
الثالث «ما یعلم تأویله کل ذی علم باللسان الذی نزل به القرآن، و ذلک إقامه إعرابه و معرفه المسمیات بأسمائها اللازمه غیرالمشترک فیها و الموصوفات بصفاتها الخاصه دون سواها، فإن ذلک لا یجهله أحد منهم»[۴۹]و هذا التقسیم هو الأساس الذی أقام الطبری تفسیره علیه و هو مقتبس من المنهج المروی عن ابن عباس.
و أهم هذه الأقسام الثلاثه هو القسم الأول: تفسیر النقل و الروایه، و هو یعتمد لدی الطبری علی بیان رسول اللّه (ص) و أصحابه و هذا البیان لن یصل إلی الطبری إلا بواسطه الرواه . و لقد سبق منا التعرض لرواه التفسیر الأوائل و أشرنا إلی الشکوک و الطعون الموجهه إلی أکثرهم کابن أبی طلحه الهاشمی و جویبرو الضحاک و ابن جریج و العوفی و الکلبی و أبی صالح و بشر بن عمار و أسباط بن نصر و السدی و عکرمه و مقاتل و اضرابهم.
و النقل لدیه مقدم علی کل شی ء بل یخشی رد کل نقل و إن ظهر لدیه بطلانه، و یقول فی هذه الحاله: «أخشی أن یکون غلطا من المحدث»[۵۰]و فی مقام آخر یناقش مضمون الخبر علی ضوء ما لدیه من استنتاجات ثم یقول: «لکن الواجب علی قیاس ما جاء به الخبر»[۵۱]. أو یقول: «و هذا مذهب مما یحتمله ظاهرالتنزیل لو لا الخبر الذی ذکرته عن النبی (ص) »[۵۲] ، ثم یرد أی تفسیر لا یلائم النقل سواءا کان النقل قوی الإسناد أو ضعیفه و یقول مثلا : «و قد زعم بعض من ضعفت بتأویل أهل التأویل و قلت روایته لأقوال السلف من أهل التفسیر . . . الخ»[۵۳]أما القصص القرآنی فالطبری نقلی فیه أیضا، و یروی القصص الإسرائیلیه کما وردت، و یعتمد وهب بن منبه مصدرا
24

لبیان هذه القصص، بل«یترجح قصص وهب علی قصص غیره فی بعض الأحیان»[۵۴]و لکنه إذا تضارب النقل و اختلف اختلافاکبیرا فإنه یقف من ذلک موقف الحیاد فلا یرجح بعضا علی بعض و یقول: «و ذلک أمر لا یدرک علمه من جهه الاستخراج و لااللغه و لا یدرک علم ذلک إلا بخبر یوجب عنه العلم، و لا خبرعند أهل الإسلام فی ذلک. و إذا کان کذلک فغیر جائز فیه تصویب قول و تضعیف آخر» [۵۵]، و یعنی بقوله: «و لا خبر عندأهل الإسلام»إنه لم یجمع المسلمون علی روایته أو لم ینسبوا مارووه إلی النبی (ص) بالذات.
ثم کان القسم الثانی من أقسام القرآن فی تفسیر الطبری ماهو موکول إلی علم اللّه تعالی .
أما الثالث فهو العلم المعتمد علی اللغه و النحو، و قد عنی بهذا الجانب فی کل مناسبه تقتضیه عنایه کبیره، و تحدث کثیراعن القراءات و اختلافها و عن المعانی اللغویه و الاشتقاقیه و أقوال النحویین فی ذلک و نص فی النحو علی ذکر أقوال الکوفیین[۵۶]و البصریین[۵۷]و ذهب فی التفسیر اللغوی إلی ضروره أخذ المعنی الذی کانت تعرفه العرب یوم نزول القرآن و یقول: «و إنما یجوزتوجیه معانی ما فی کتاب اللّه الذی أنزله علی محمد (ص