خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تراوش پیاله! ؛ تاملی در بنیادهای تئوریک مقوله روشنفکری دینی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تراوش پیاله! ؛ تاملی در بنیادهای تئوریک مقوله روشنفکری دینی :

تحولات معرفتی فرهیختگان غرب در عصرهای روشنگری و روشنفکری، در پیوند با رفرمیسم دینی و پیشرفت تکنولوژیک، بهر روی از انسان مدرن و امروزی غرب، تصویری شفاف ارائه نمود، و او را از بلاتکلیفی های بزرگی که قرن ها آزارش می داد، آزاد کرد. اما راه پیمودن روشنفکران مسلمان در مسیری که روشنفکران غربی رفتند، کلاف پیچیده ای در تاریخ معاصر جوامع اسلامی بر جای گذاشت که هنوز هم ابتدا و انتهایش ناپیداست.

روشنفکران غربی از رنسانس تا امروز، همگی در پی جداسازی کار دنیا و آخرت از یکدیگر، و تفکیک مقولات عقلانی و وحیانی در حوزه های مختلف حیات بشری بودند و در این کار، هر چه سریع تر و صریح تر گام برداشتند، بهتر و بیشتر رسیدند؛ اما روشنفکران اقالیم قبله، از ترس آن که به دلیل نگاه تکفیرآمیز دین ورزان نسبت به عقایدشان، مورد بغض و طرد قرار نگیرند، هماره دستی در خاک و چشمی بر آسمان داشته اند. آنها، بی آن که لوازم تکوین خرد خودبنیاد روشنفکری را پیرامون خویش بازیابند، و بی آن که از تقلای عقلی در گوهر وحیانی دین، به نیکی سود برده باشند، با وارد کردن اندیشه ها و ساختارهای ناهمگون، این آسمان و آن ریسمان را به گونه ای به هم بافتند که برای کشورهای اسلامی تحت سلطه، نه رو انداز شد و نه زیرانداز.

مقاله حاضر، بنیادهای تئوریک مقوله «روشنفکری دینی» و تضادهای موجود میان این مقوله را با ریشه های غرب آوای سکولاریسم، به گونه ای موجز و رسا بازگو کرده است.

مقدمه

جریان های فکری، اجتماعی و سیاسی، هرچه ناچیز هم باشند، در سمت و سو دادن به گرایش ها و علایق مردم و قشرهای اجتماعی تاثیر گذارند. بنابراین شناخت ماهیت و مسائل این گونه جریان ها، راهی به سوی فهم کنش نظری و عملی فرد و جامعه خواهد بود. به علاوه، انگیزه های مختلفی برای فهم ریشه ای این جریان ها (صرف نظر از وجه تاثیر و تاثرات عینی آنها) می توان داشت. برای مثال، فهم نسبت واقعی بین فاعل شناسایی (پژوهشگر) با موضوع تحقیق، فهم چگونگی، چرایی و تحولات معرفتی یک گروه سیاسی یا اجتماعی و دلایل دیگر، مبنایی برای موضوعیت یافتن جریان ها می شوند.

بر مبنای دلایل بالا، جریانی که موضوع بررسی و تحلیل در این گفتار واقع شده، گرایشی است با عنوان روشنفکری دینی. جامعه ایرانی، به ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به گونه ای جدی تر با این گرایش مواجه شده است. مباحث زیادی درباره روشنفکری مطرح می شوند. مباحثی مانند تحقیق درباره ترکیب مفهومی واژه روشنفکر دینی، تبارشناسی و بررسی مبدا تاریخ تکوین آن، گفتمان مورد علاقه و مبانی و گرایش های فکری و اجتماعی روشنفکر دینی، نسبت هایی که با جامعه، دولت و دین برقرار می کند، زمینه های سیاسی و اجتماعی شکل گیری آن، چگونگی گذار از دوره های تاریخی، تعاملات فکری و اجتماعی روشنفکری دینی با سایر نحله های فکری و فرهنگی جامعه، سرچشمه ها و مرجعیت فکری آن، نقش اجتماعی روشنفکری دینی به لحاظ نظری و واقعیت های عینی و آینده این نقش، از جمله مباحث چنین تحقیقی هستند.

در این گفتار سعی شده به پاره ای از این مسائل به اختصار اشاره شود.

در اینجا لازم است اشاره ای به روش شناسی بحث نیز داشته باشیم:

اگر تحقیقات علمی را از حیث روش شناسی، به طور کلی به دو گونه علّی گرایانه و دلیل گرایانه تقسیم کنیم، تحقیق مورد نظر با در برداشتن روش تحلیل مفهومی به عنوان لازمه هر گونه تحقیق علمی از سنخ روش اول است. مطابق روش علّی، پژوهشگر در جست وجوی چگونگی ها و چرایی های موضوع تحقیق است، نه در پی یک گفت و شنود علمی. البته هر چه پژوهشگر بتواند به تار و پود موضوع پژوهشی نزدیک تر شود، عینی تر سخن گفته است. از سوی دیگر، انتخاب روش علّی، مقتضای مسائلی است که ذکر شد.

مفهوم روشنفکری دینی

برای فهم معنای روشنفکری دینی ناگزیر از مطالعه بستر سازنده آن هستیم. از چهار و پنج سده قبل، در زیست انسان غربی به دلایل مختلفی نظیر جنگ های صلیبی، رونق علوم طبیعی، رشد شهرنشینی، رواج مهاجرت، پیشرفت صنعت دریانوردی، رشد تجارت های بین المللی، پیدایش تجربه های جدید دینی (پروتستانیسم) و عوامل دیگر، تحولات چشم گیری پدید آمد، که بیشترین شکل آن در قشر فرهیخته اروپایی بود.

قشر فرهنگی احساس می کرد از یک سو در دنیایی از تاریکی، جهل و نازایی دانش به سر می برد، و از سوی دیگر برای رهایی از چنین دنیایی تنهای تنهاست. ایده «من می اندیشم پس هستم»، متعلق به فیلسوف قرن هفدهمی، رنه دکارت (۱۵۹۶ ۱۶۵۰ م)، آموزنده این نکته بود که برای فهم هستی خود نیز به چیزی غیر از خود نمی توان استناد کرد. به این ترتیب، فردیت فلسفی مفهوم روشنی پیدا کرد. از آن پس انسان غربی راه عبور از تاریکی و نازایی اندیشه را در بازآفرینی و بسط خود دید. براساس این باور، دنیای تاریکی جایی ست که افراد هویت مستقلی نداشته باشند و روشنایی در جایی ست که اندیشه های فردی شعله ور شده باشند. بنابراین معرفت زایی، در پرتو آفرینش «من» پدید می آید. تنها خردهای خودبنیادند که در تولید دانش نقش دارند؛ اما برای جزم کردن اراده روشنگرانه، به جراتی نیاز بود که کانت، فیلسوف آلمانی قرن هجدهم (۱۷۲۴ ۱۸۰۴ م)، پیام آور آن بود. او شعار خودبنیادی را در جمله «جرات دانستن داشته باش» خلاصه کرد. از آن پس تاکنون، انسان غربی فردگرایانه و بی محابا در پی بازآفرینی و تولید دانش است.

اندیشمند بعد رنسانسی، آن زمان که جویای اراده رهایی از تاریکی بود، خود را «روشنگر» می نامید و از هنگامی که جزم بر دانستن و بسط خویش پیدا کرد، خود را روشنفکر خطاب کرد. دوره بعد از کانت، زمانه روشنفکری است. بنابراین، روشنفکری پدیده ای است که از دل فرهنگ جدید تجددطلبی سربرآورده و روشنفکر، مولودی است که باید حامل مدرنیته (تجدد) باشد. این مولود، ویژگی هایی را از زمینه های رنسانسی خود به ارث برده است:

۱) مولود جدید، روشنگری را در پرتو خردگرایی می داند، و چون عقل گرایی او در بستری از تاریک اندیشی زمانه رشد می یابد، طبیعی است که جنبه انتقادی پیدا می کند. از زمان دکارت به بعد، خودگرایی جدید جنبه ریاضی به خود گرفت، زیرا دکارت و بسیاری از همفکران او تلاش داشتند که دانش جدید بر بنیاد محاسبات ریاضی استوار شود. لذا موضوعاتی ارزش مطالعه می یافتند که قابل محاسبه باشند. از این رو، وقتی توماس هابز (۱۵۸۸ ۱۶۷۹) درصدد تبیین پیش فرض های فلسفه سیاسی اش برآمده بود، عقل را چیزی جز شمارش (جمع و تفریق) نمی داند. در باور او، موضوعاتی می توانند در حیطه دانش قرار گیرند که قابلیت جمع و تفریق را داشته باشند: «در موضوعی که جمع و تفریق راه نداشته باشد، عقل و استدلال را نیز با آن اصلا سر و کاری نیست.»^(۱) به این ترتیب، بستر خرد جدید در قلمرو ماده و طبیعت محدود شد، زیرا تنها امور مادی و طبیعی اند که کمیت بردار (قابل شمارش) هستند، و ابزار فهم آن نیز تجربه حسی خواهد بود.

۲) همین نکته مورد اشاره، زمینه ای برای رواج طبیعت گرایی پیش آورد، تا آنجاکه حتی امور محاسبه ناپذیر نیز به عناصر طبیعی تاویل می شد؛ جامعه طبیعی، حقوق طبیعی، فلسفه طبیعی، دین و الهیات طبیعی و غیره، نمونه هایی از تاویل طبیعت گرایانه موضوعات است. طبیعت، مجموعه ای به هم پیوسته است که نظم ریاضی آن یک بار برای همیشه به دست خداوند کوک شده و به حال خود رها شده است، و انسان فقط با نیروی عقل محاسبه گر می تواند از اسرار ریاضی این جهان آگاه شود.

۳) رویه دیگر این طبیعت گرایی، تاریخ گری انسان غربی است. زیرا زمان، ویژگی آن دسته از موضوعات محاسبه پذیر و قابل استدلال عقل جدید است.

۴) مهمتر آن که وقتی موضوعات تاریخی از میان عالم انسانی باشند، همزمان با حرکت تکاملی مشاهده می شوند. تفسیر تکامل گرایانه از تاریخ بشر به لحاظ درک انسان غربی از موقعیت تاریخی اش است، زیرا دوره پیشامدرن را عصر تاریکی می داند و دوره ای که خود در آن به سر می بر