خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟

فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟ شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟ را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟ با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟ با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟ تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟ را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مقاله های تحقیقی را چگونه بنویسیم؟ :

چکیده:
محققان و نویسندگان جوان، معمولا در پی آنند که روش درست نگارش مقاله های تحقیقی را بدانند و در آثار خود به کار برند. مقاله حاضر به حداقل موازینی که باید در نگارش اینگونه مقاله ها رعایت شود، می پردازد; ابتدا آنچه را که در امر تحقیق باید مدنظر باشد می آورد، نحوه تنظیم طرح تحقیق، انتخاب روش، یافتن منابع و ارزیابی آنها، و تنظیم مطالب را به اجمال می گوید و سرانجام ضوابط صوری مقاله مانند عنوان، چکیده، کلیدواژه ها، ارجاعات، پاورقیها و فهرست منابع را توضیح می دهد.برخی مهارتهای نویسندگی نیز در ضمن مباحث مورد اشاره قرارمی گیرد.
دکتر اکرم جودی – عضو هیات علمی
کلید واژه ها:
پژوهش، نگارش، مقاله تحقیقی، طرح، روش، منابع، عنوان، چکیده، ارجاع، پاورقی پژوهش، مقدم بر نگارش
از آنجا که در مقالات و آثار دانشگاهی، درجه علمی و تحقیقی اثر، بیشترین اهمیت را دارد، نویسنده چنین آثاری، در وهله اول، باید محقق توانایی باشد تا یافته های علمی خویش را در پیکر پیراسته و جامه آراسته به مخاطبان خویش عرضه دارد.
هر اثر علمی – تحقیقی بر سه رکن اساسی استوار است:
۱- مواد سالم و اطمینان بخش که از منابع معتبر علمی به دست آید و مقدمات استدلالهای علمی را تشکیل دهد.
۲- شیوه صحیح استدلال و روش درست تحقیق که مواد بدست آمده مطابق آن سامان داده شود و به نتیجه منطقی برسد.
۳- توان علمی و اجتهادی محقق که روشهای درست تحقیق را بشناسد و با ذهن منطقی خویش، از مقدمات موجود، به نتایج درست سیر کند.
با عنایت به نکات فوق، روشن می گردد که تحقیق علمی، در واقع، تلاش فکری محقق برای یافتن مطالب جدید و استوار، استفاده از آنها در رد و اثبات قضیه ای خاص و رسیدن به نتایج جدیدتری است که خود می تواند مقدمه استدلال دیگری قرار گیرد. مراحل پژوهش
الف – فرضیه و طرح تحقیق: همچنانکه علمای منطق توجه کرده اند، تفکر آدمی از برخورد با امر مجهول آغاز می شود. تا زمانی که سؤال و مجهولی برای انسان مطرح نباشد، تلاش فکری برای معلوم ساختن آن، و به عبارت بهتر، کوششی برای بدست آوردن علم، صورت نمی گیرد. از همینجا حکمت حدیث نبوی که فرمود “حسن السؤال نصف العلم” آشکار می گردد.
سؤال نیکو و سنجیده بر زمینه ای از معلومات پیشین ظاهر می شود. اینگونه سؤالها و مجهولات، مبنای فرضیه های علمی را تشکیل می دهند. محقق، ذهن وقاد و کنجکاوی دارد که از کنار پدیده ها و مسائل هستی بسادگی نمی گذرد; آنچه که در ذهن افراد عادی کوچکترین خلجانی ایجاد نمی کند، در ذهن فعال محقق و دانشمند، می تواند طوفانی به پا سازد، سؤالها برانگیزد و فرضیه ها تشکیل دهد.
پس از طرح مجهول و تشکیل فرضیه، برای بررسی و اثبات آن، باید طرح تحقیق ریخته شود. طرح تحقیق، در واقع، قانون کار محقق است و هدف، محدوده کار، رؤوس مباحث، ابزارها و روش تحقیق، و حوزه منابع را روشن می سازد و مانع از پراکنده کاری و اتلاف وقت و نیرو می گردد. حتی در نوشته ها و مقالات تالیفی – نه صرفا تحقیقی – هم، طرح مقاله امری لازم و اجتناب ناپذیر است.
نوشته ای که بدون طرح انجام پذیرد، معمولا بدون نظم و انسجام و دارای مطالب زاید و خارج از موضوع است محورهای اصلی بحث در اینگونه نوشته ها محو و مفقود است و نویسنده بروشنی نمی داند چه هدفی را دنبال می کند و در پی رد و اثبات چه مطلبی است. دقیقا به همین دلیل است که اگر از نویسنده مقاله بدون طرح خواسته شود چکیده ای در حد یک یا چند بند(پاراگراف) برای مقاله خود بنویسد، معمولا نمی تواند بخوبی از عهده کار برآید. از این رو، یکی از نشانه های علمی و تحقیقی بودن مقاله آن است که نویسنده بتواند چکیده خوب و مفیدی برای آن بنگارد، به گونه ای که طرح مساله و فرضیه، روش کار، اعتبار منابع و نتیجه بدست آمده بطور فشرده در آن ذکر شود و البته از زواید کلام نیز بپرهیزد.
از دیدگاه دیگر، طرح تحقیق به منزله نقشه کار معماری است که بدون آن نمی توان ساختمانی را بطور اصولی بنا کرد و باید توجه داشت که تا وقتی در ذهن است و بر روی کاغذ ترسیم نشده، معایب و کاستیهای آن آشکار نمی گردد. از این رو، لازم است که طرح تحقیق، حتی با خطوط اولیه اش، روی کاغذ بیاید و مورد مداقه قرار گیرد تا بتدریج صورت نهایی و متکامل آن به دست آید.
در مقاله تحقیقی و هر نوع مقاله دیگری – و نیز در کتاب یا کار تحقیقی دیگر – طرح اولیه یا سیاهه آزمایشی ممکن ست بسیار مغشوش و نامرتب باشد. در این مرحله نویسنده و محقق هرآنچه را که درباره موضوع انتخابی به ذهنش می رسد و احتمال می دهد با هدف وی ارتباطی داشته باشد، یادداشت می کند; سپس درباره این یادداشتها به تفکر می نشیند و آنها را به هم ربط می دهد تا بتدریج محورهای تحقیق را در قالب سؤالاتی مشخص کند.
در دسته بندی و تنظیم محورها، ممکن است برخی سؤالات ارتباط بیشتری با یکدیگر داشته باشند و زیر مجموعه هم به شمار آیند، برخی در هم ادغام شوند و برخی نیز حذف گردند.
گاهی این کار بارها تکرار می شود و سرانجام طرح نهایی به دست می آید. در این طرح، محورهای اصلی و فرعی بحث مشخص شده و شمای کلی مقاله و کتاب به دست آمده است. این محورها پس از طی مراحل تحقیق و به هنگام نگارش، تیترها و عناوین مقاله را تشکیل می دهند که در کار نگارش کتاب به صورت عناوین بخشها و فصول درمی آیند. به عبارت دیگر، عناوین اصلی و فرعی یا فصول اصلی و فرعی همانها هستند که در طرح تحقیق به صورت سؤالات اصلی و فرعی مطرح می شوند و در پایان کار، از حالت سؤال بیرون آمده، عناوین و فصول را تشکیل می دهند. بدیهی است که سؤالات بسیار فرعی و جزئی در عنوان بندی ملحوظ نمی شود.
شایان ذکر است که طرح تحقیق و تالیف، به هیچ وجه منجمد و لا یتغیر نیست; طرح اولیه در ضمن کار و حتی پیش از آن، ممکن است دچار تغییر و تحولاتی شود. محقق و نویسنده به تناسب مسائل جدیدی که برایش پیش می آید، یا به مناسبت فکر و اندیشه نوی که به ذهنش خطور می کند، می تواند در طرح تحقیق تجدید نظر کرده در آن تغییراتی دهد; اما در هر صورت، وجود طرح اجتناب ناپذیر است.
ب – روش تحقیق: انتخاب روش تحقیق، از مسائلی است که در ضمن طرح تحقیق مورد بحث و بررسی قرار می گیرد; اما به لحاظ اهمیتی که دارد، آن را در بخش جداگانه ای می آوریم.
تحقیق در هریک از رشته های دانش بشری، روش خاص خود را می طلبد. روش ریاضیات، استنتاج و برهان است و روش علوم تجربی مشاهده، آزمایش و استقراء. روش علومی مثل مکانیک و ستاره شناسی، آمیزه ای از روش ریاضی و تجربی است و رشته های مختلف علوم انسانی، هریک ویژگیهایی دارد: روانشناس با مطالعه نفسانیات خویشتن شروع می کند و با ابزارهای دقیق آزمایشگاهی و تستهای مختلف کتبی و شفاهی از نفسانیات دیگران مطلع می شود و تحقیقات خود را استوار می سازد. کار جامعه شناس بیشتر مبتنی بر آمار است و محقق تاریخ با اسناد و مدارک تاریخی سروکار دارد که نقد این مدارک و تعیین میزان صحت آنها در تحقیق او مهمترین نکته است.
نویسنده مقاله تحقیقی به تناسب رشته ای که دارد، روش خاصی را در امر تحقیق انتخاب می کند; اما در عین حال از برخی قواعد و روشهای عمومی نیز استفاده می کند که تقریبا در تمام مقاله های تحقیقی مشترک است. نوشتار حاضر به بررسی روشهای اخیر می پردازد.
ابتدا با توجه به گروه خوانندگان و مخاطبان این مقاله، باید گفت که از دیدگاهی، روش تحقیق به دو نوع میدانی و کتابخانه ای تقسیم می شود. در تحقیق میدانی که بیشتر به مسائل علم تجربی، اجتماعی و جامعه شناسی مربوط است، محقق با کاوش در نمونه های عینی و با تفحص و استقرا در گستره ای خاص به نتایج کلی می رسد. در این روش، کار محقق تحقیق روی افراد، اشیا و پدیده های خارجی در بیرون از محیط کتابخانه است ; مصاحبه، مشاهده، گزارش و تحقیقات محلی در این روش، جایگاه خاصی دارد. اما در تحقیق کتابخانه ای، حوزه کار محقق، کتابخانه و اسناد و مدارک کتابخانه ای مثل کتاب، مجله، عکس و غیره است. محقق در این روش، معمولا با محیط خارج و نمونه های عینی سروکار ندارد; بلکه مواد و منابع کارش، قبلا توسط محققان دیگر ثبت و ضبط شده است و اینک او باید آنها را جستجو و پیدا کند. این روش، گاهی به نام روش تاریخی نیز شناخته می شود; زیرا خاصه محقق تاریخ با اینگونه روش کار می کند. شایان ذکر است که در برخی تحقیقات، ممکن است از هر دو روش استفاده شود; مثلا نتیجه ای که با تحقیق میدانی به دست آمده، با مطالعات کتابخانه ای، استفاده از نظریات دانشمندان در آن زمینه، و بررسی سیر تاریخی و مقایسه ای نظریات مزبور تکمیل گردد; و یا تحقیقاتی که به روش کتابخانه ای صورت گرفته و منتج به نتایجی شده، با انتخاب محدوده خاصی از افراد مربوط به موضوع، و انجام تحقیقات میدانی در آن زمینه، استوارتر و مستندتر شود.
خوانندگان و مخاطبان مقاله حاضر به لحاظ حوزه تحقیقات و مطالعات، بیشتر با روش کتابخانه ای سروکار دارند; از این رو روش مزبور بیشتر توضیح داده می شود.
اصلی ترین ابزار تحقیق در روش کتابخانه ای، کتاب و امثال آن است، لذا اولین گام مهم در این روش، انتقاد کتاب و اسناد مکتوب مورد استفاده است. در واقع، محقق باید کتاب شناس باشد; یعنی بتواند کتاب را ارزیابی و میزان اعتبار آن را تعیین کند. هرقدر وی در این امر تواناتر باشد، تحقیقش از ارزش بالاتری برخوردار خواهد بود.
وقتی که محقق از مطالب کتاب خاصی استفاده می کند، اولا باید از صحت انتساب کتاب و مطالبش به نویسنده مطمئن باشد. ثانیا اطمینان حاصل کند که مطالب مورد استفاده، دقیقا، به همان گونه است که نویسنده مزبور نوشته و ارائه کرده است; یعنی دخل و تصرفی در آن صورت نگرفته است. اگر چنین اطمینانی حاصل نشود، در واقع تمام تحقیقات و نتایجی که بر مبنای اقوال موجود در آن کتاب به دست می آید، از درجه اعتبار ساقط است. متون کهن که نویسندگان آنها قرنها پیش درگذشته اند، به عناوین مختلف در معرض تغییر و تحریف بوده اند: تصحیف و تحریف کاتبان کم سواد، حب و بغض های ناشی از عقاید دینی، کلامی، فلسفی و…، جناح بندیهای سیاسی – اجتماعی، و منافع شخصی – قومی و غیره از عواملی است که می توانسته اند موجب دخل و تصرف در متون کهن شوند. این امر و ضرورت دستیابی به اصل متون، باب دیگری را در عرصه تحقیقات می گشاید که به نقد متون ^(۱) معروف است. منتقد متون سعی می کند با روشهایی کاملا علمی خودرا به نزدیکترین و اصیلترین صورت متن، که مؤلف آن متن نگاشته است، برساند.بررسی این مقوله فرصت دیگری می طلبد، در این مجال به ذکر این نکته بسنده می کنیم که یکی از راههای ارزیابی علمی مقاله ها و آثار تحقیقی این است که ببینیم منابعی که نویسنده از آنها استفاده کرده، آیا از چاپهای غیر علمی و احیانا بازاری یک کتاب است یا تصحیح انتقادی ^(۲) آن کتاب مورد استفاده قرار گرفته است؟ مثلا از میان چاپهای مختلف مثنوی مولوی، تصحیح نیکلسون معتبرترین چاپ است و رواست که محقق در ارجاعات خود این چاپ را مدنظر قرار دهد.
علاوه بر استفاده از متون انتقادی، محقق باید توجه داشته باشد که مطالب خود را از منابع درجه اول انتخاب کند نه از منابع درجه دوم یا چندم که مطلب خود را از آن منبع نخستین گرفته اند. استفاده از منابع درجه اول، سختکوشی محقق و آشنا بودن او را به روشهای درست تحقیق می رساند و خواننده را از صحت و اعتبار مطالب مطمئن می سازد. تفاوت بسیار است در اینکه محقق مثلا در بررسی عقاید معتزله به کتاب شرح الاصول الخمسه از قاضی عبدالجبار معتزلی و کتاب مقالات الاسلامیین از ابوالحسن اشعری مراجعه کند یا به کتاب معتزله از دکتر محمود فاضل; کتاب اخیر با وجود فضل و دانش مؤلفش، به عصر حاضر تعلق دارد و در حوزه آموزش و مطالعه مورد استفاده قرار می گیرد نه در حوزه تحقیق جدی و اجتهاد.
نکته دیگری که محقق در همان مراحل اولیه تحقیق و اخذ مطالب از منابع، باید بدان توجه کند، این است که در مطالب گرفته شده از منابع نیز به دیده انتقاد و تدبر بنگرد. ساده لوحی است که آنچه را دیگران نوشته و به مخازن کتابخانه ها سپرده اند، حقیقت مسلم بپنداریم. علوم انسانی، بویژه مسائل تاریخی و عقیدتی، همواره حوزه منازعات، مشاجرات و حب و بغض ها بوده است. از این رو، محقق آنچه را که از منابع اخذ می کند، اول باید به محک عقل بزند و سپس با قراین موجود در دیگر منابع معتبر بسنجد و تا هنگامی که حقانیت و درستی آنها محرز نشده، از بکار بردنشان خودداری ورزد. گاه برخی مسائل بدیهی و مسلم شمرده می شود و ذهن محقق در پذیرفتن آنها دچار شک و تردید نمی شود; در حالیکه جدا محل تردید است. مثلا برخی از احادیثی که حتی بعنوان حدیث قدسی در جامعه مشهور شده، ساخته صوفیان صاحب ذوق بوده است که با وجود زیبا و خوب بودن کلام و حتی درستی مطلب، حدیث بودن و قدسی بودن آن مبنایی ندارد. کتاب کشف الخفاء و مزیل الالباس از شیخ اسماعیل عجلونی و کتاب سلسله الاحادیث الضعیفه و الموضوعه از محمد ناصر الدین الالبانی، برخی از این احادیث را معرفی می کنند.
نکته ظریف دیگر در نقد مطالب، آن است که هنگام برگرفتن اقوال از کسان، توجه داشته باشیم که آیا آن قول بطور جدی از گوینده صادر شده یا بطریق طنز و شوخی؟ برای مثال، دیوان حافظ آکنده از اقوال متناقض نما یا پارادوکسیکال ^(۳) است که اگر خواننده و محقق در نقد و تحلیل اشعار او به این نکته توجه نداشته باشد، از درک درست بسیاری از اشعار او درمی ماند. مثلا در شعر او، صوفی شخصیت بسیار منفی دارد تا جایی که می گوید:
کجاست صوفی دجال فعل ملحد شکل بگو بسوز که مهدی دین پناه رسید
پس چگونه جای دیگر در غزلی عرفانی می گوید:
شکر ایزد که میان من و او صلح افتاد صوفیان رقص کنان ساغر شکرانه زدند
یا در آن غزل معروف “صوفی از پرتومی راز نهانی دانست” ظاهرا تناقضی در تلقی حافظ از صوفی وجود دارد. در حالیکه به نظر نگارنده اگر به جانب طنز شعر حافظ، که گاهی چنان رندانه است که از سخن جد تمییز داده نمی شود، توجه گردد، تناقض از میان برمی خیزد.
خواجه با طعنه می گوید که “حتی صوفی” با آن صفاتش، ساغر شکرانه زد یا راز نهانی دانست، چه رسد به دیگران. این طعنه به صوفی در غزل دیگر روشنتر رخ می نماید:
راز درون پرده ز رندان مست پرس کاین حال نیست صوفی ^(۴) عالی مقام را
روان شناسان می گویند یکی از واکنشهای دفاعی انسان در برابر کسی که از او نفرت دارد، احترام به اوست ; در این نوع احترام، که البته تکلف آمیز و تمسخرآلود است، به گونه ای با خصم رفتار می شود که او منطقا نمی تواند اعتراض و انتقادی کند، اما نیک می داند که این احترام، محتوای مثبتی ندارد. صورت دیگر این قضیه، ذم شبیه به مدح است که در مباحث بلاغی مسلمین جایگاهی دارد; طنز حافظ، با این مفاهیم بیگانه نیست.
با ملاحظاتی که بدانها اشاره شد، محقق در روش کتابخانه ای، به جمع آوری اطلاعات می پردازد; این امر به صورت فیش برداری انجام می گیرد. ^(۵)
فیش برداری طبق محورهای پیش بینی شده در طرح تحقیق، صورت می پذیرد; چنانکه آن محورها در قسمت بالایی برگه های فیش که محل ثبت موضوع فیش است، ملحوظ می گردد. در پایان فیش برداری، این برگه ها با توجه به موضوعات ثبت شده دسته بندی می شوند و به کمک استدلال در محورهای پیش بینی شده تالیف و تدوین می گردند. راجع به این مرحله پس از این سخن خواهیم گفت. آنچه گفتنش در اینجا ضروری است، ذکر این نکته است که در تالیف و تحلیل مطالب، محقق و نویسنده باید ملاک و معیار خاصی داشته باشد; به عبارت دیگر، یکی از نظریه ها و مکاتب مهمی را که در این باب وجود دارد، انتخاب کرده با معیار آن به نقد و تحلیل مطلب بپردازد. نکته مهمتر آنکه در تمام تحلیل خود، به آن نظریه یا مکتب پایبند باشد ; مثلا اگر از دیدگاه توحیدی به تحلیل قضایا نشسته است، در نیمه راه، تحلیلهای مارکسیستی ارائه ندهد; یا اگر به نقد فرمالیستی یک اثر پرداخته، دیگر به نقد محتوایی نپردازد(مگر آنکه مقصود تطبیق و مقایسه این دو امر باشد که خود مقوله دیگری است.). مشکل مزبور معمولا گریبانگیر مؤلفانی می شود که از خود نقد و نظر ندارند و فقط به نقل آراء دیگران می پردازند; آنهم بدون آنکه بر موضوع احاطه داشته باشند.
مقاله هایی که به مثابه از هر چمن گلی، از هر منبع مطلبی را بدون توجه به تناسب، هماهنگی و همخوانی آنها داشته باشند، طبعا ساختار درست و مستحکمی نخواهند داشت.
ج – گردآوری مواد استدلال و منابع تحقیق: پس از تشکیل فرضیه، نوشتن طرح و انتخاب روش، محقق به خزانه معلومات خویش مراجعه می کند و از میان دانسته ها، آنچه را که ارتباطی با فرضیه و مجهول وی دارند، برمی گزیند، مرتب می کند و مقدمات استدلال خود را تشکیل می دهد.
در همین جا باید اشاره ای داشته باشیم به نوع و میزان معلوماتی که در وادی تحقیق، و به تبع آن در نگارش، مفید واقع می شوند. از قدیم گفته اند “کار نیکو کردن از پر کردن است ” ; معلمان، مربیان و مؤلفان همواره سفارش می کنند که برای عالم و نویسنده شدن، بسیار بخوانید و خوب بخوانید ; معمولا در آغاز کتب منطق و در تعریف تفکر می گویند: “الفکر ترتیب امور معلومه للتادی الی مجهول ” که در منظومه حاج ملاهادی سبزواری چنین آمده است:
الفکر حرکه الی المبادی و من مبادی الی المراد
مسلما بخش قابل توجهی از امور معلومه یا مبادی ذهن همان معلومات اکتسابی است که از طریق مطالعه حاصل می شود. به دیگر سخن، برای موفقیت در تحقیق و تالیف باید اطلاعات گسترده ای داشته باشیم.
اینها درست است، اما همه مطلب نیست. باید توجه داشت که ذهن دانشمندان و نویسندگان، مانند بایگانی منظمی است که استفاده از محتویات آن براحتی امکان پذیر است. معلومات ایشان منظم، منسجم و هدفمند اندوخته شده است. آنچه که راقم این سطور “معلومات انباری” می نامد – مثل اثاث انباری، کتاب انباری، و… – در ذهن ایشان جایی ندارد; در واقع، فضای ذهن ایشان با ارزش تر از آن است که با این قبیل امور پر شود. نکته اخیر باید از آغاز به دانشجویان و دانش پژوهان تذکار داده شود تا اولا بدانند آنچه که می آموزند، برای چه منظوری است و ثانیا از انباشته شدن مطالب مزاحم در ذهن خودداری کنند.
نکته مهمتری که امروزه در امر تحقیق مطرح است و پیشینیان با آن مواجه نبوده اند، فراوانی معلومات و گستره روزافزون اطلاعات است که آموختن و اندوختن همه آنها، آشکارا از حد توان ذهنی انسان بیرون است. امروزه دیگر نمی توان نابغه ای را نشان داد که جامع علوم معقول و منقول باشد. عصر ارتباطات با پدیده های نوظهوری مثل اینترنت ^(۶) و اینترانت ^(۷) ، محقق را در میان انبوهی از اطلاعات مرتب و طبقه بندی شده قرار می دهد و او را وا می دارد که به جای انباشتن خزانه ذهنش، به نحوه استفاده از داده های رایانه ای بیندیشد. از این رو، مقوله های جدیدی در روش تحقیق مطرح می شود که بررسی آنها خارج از بحث این مقال است.
معلومات عمومی محقق و زمینه های مطالعاتی او، اولین بستر و نخستین منبع در امر تحقیق است، اما به اینها نمی توان بسنده کرد ; باید به شیوه درست و علمی، منابع معتبری که مواد تحقیق را در اختیار محقق می گذارند، شناسایی شوند. نقطه آغاز جستجوی ساده در این زمینه، می تواند برگه دان کتابخانه ها باشد که فهرست الفبایی کتب موجود در آن کتابخانه را بر سه مبنای نام کتاب، نام مؤلف و موضوع شامل می شود. اما جستجوی محققانه از کتابشناسی ها آغاز می شود. کتابشناسی معمولا به کتابهایی اطلاق می شود که در موضوع خاصی از موضوعات – که ممکن است مورد تحقیق و مراجعه پژوهشگران باشد تمام کتابها، مقاله ها و تحقیقات انجام شده را تا تاریخ تهیه آن کتابشناسی معرفی می کند; مثل کتابشناسی توصیفی منابع تاریخ علوم اسلامی در ۴۳۰ صفحه که توسط ویلیام چیتیک تهیه و در سال ۱۳۵۴ توسط حسین نصر ترجمه و چاپ شده است.
سابقه تهیه و تدوین کتابشناسی در فرهنگ و تمدن اسلامی به قرن چهارم هجری برمی گردد; به ابن ندیم، وراق و صحاف دانشوری که با بهره گیری از حرفه و دانش خود، تمام کتابهایی را که تا آن زمان در رشته های مختلف علوم به زبان عربی نگاشته شده بود، همراه با نویسندگان آن کتابها و حوزه دانش و اندیشه ای که کتب مزبور بدانها متعلق بود، معرفی کرد (البته به همان شیوه قدیمی). کتاب الفهرست او امروزه نیز از منابع مهمی است که به کار محققان ملل و نحل و موضوعات کهن می آید.
مشابه کار او در دوره های متاخر، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون تالیف حاجی خلیفه در قرن یازدهم هجری است که مشتمل بر ۲۵ هزار کتاب فارسی، عربی، ترکی در ۳۰۰ فن و علم است و عمدتا به حوزه تالیفات اهل تسنن تعلق دارد. ایضاح المکنون را هم اسماعیل پاشا به عنوان ذیل و تکمله کشف الظنون در همین زمینه نوشته است. فهرست با ارزش دیگری که به حوزه تشیع اختصاص دارد و از این نظر، جبران نقص کار حاجی خلیفه محسوب می شود، کتاب ۲۵ جلدی ^(۸) الذریعه الی تصانیف الشیعه تالیف حاج آقا بزرگ تهرانی (متولد ۱۲۹۳ ه.) است که مثل کشف الظنون ترتیب الفبایی دارد. فهارس متعدد دیگری هم به شیوه سنتی توسط مسلمانان و ایرانیان در زمینه های مختلف نوشته شده است که برای خودداری از اطاله کلام، از ذکر آنها صرفنظر می شود.
با آنکه کتابشناسی و فهرست نویسی در تمدن اسلامی سابقه دیرینه دارد، فهرست نویسی به سبک نوین برگرفته از شیوه کار غربیان است. در عصر حاضر و سالهای اخیر، فهرستهای با ارزشی تهیه شده که ذکر نام تمامی آنها از حوصله این مقاله خارج است، ولی از آن میان می توان به فهرست کتب چاپی فارسی از خانبابا مشار (شامل کتابهای منتشر شده از آغاز صنعت چاپ تا سال ۱۳۴۵ شمسی)، فهرست نسخه های خطی فارسی (در داخل و خارج ایران) از احمد منزوی، فهرست نسخ خطی و میکروفیلمها از محمدتقی دانش پژوه اشاره کرد که راهنمای محققان و پژوهشگران در یافتن منابع اصیل در تحقیقات ایرانی و اسلامی هستند.
هر قدر که اهمیت و نقش فهرست نویسی و کتابشناسی در پیشبرد امر تحقیق روشنتر می شد، فهرستهای تازه تری با مدخلهای جدید به نمونه های پیشین افزوده می گشت. سرانجام مرکز اسناد و مدارک علمی وزارت فرهنگ و آموزش عالی در صدد برآمد که تمامی فهرستها و کتابشناسی های موجود کشور را در یک مجموعه معرفی کند. این امر توسط علی اکبر آقا بخشی انجام گرفت و در سال ۱۳۶۳ با نام کتابشناسی کتابشناسیها منتشر شد که چاپهای بعدی آن با تجدید نظر و افزوده ها به بازار کتاب آمد.
با توجه به ارزش و اهمیت کتاب در میان ملتها و محققان، از دیرباز فهرستهای مختلفی، در این زمینه تهیه شده است. اما مقاله به سبک نوین، از آنجا که پدیده متاخرتری است، قدر و منزلتش نیز دیرتر شناخته شده است ; در حالیکه مقاله امتیازاتی دارد که کتاب فاقد آن است. حوزه مسائل و موضوعات مقاله محدودتر از کتاب است و زمان کمتری را برای تالیف می طلبد. علاوه بر این، سرعت انتشار مقاله سبب می شود که مطالب آن سریعتر از مطالب کتاب به ست خوانندگان برسد; در نتیجه جستجوگران مطالب نو و جدید بیشتر به مقاله رو می آورند; بویژه که مؤلفان کتب علمی در کشورهای پیشرفته، پیش از انتشار کتاب خود، مطالب آن را به صورت مقاله هایی منتشر می کنند تا به نقد و نظر دانشمندان و صاحبنظران اهل فن برسد و معایب و کاستیهای آن برطرف گردد.
امروزه اهمیت مقاله و مقاله نویسی بر کسی پوشیده نیست;اما در گذشته ای نه چندان دور، آنگاه که نخستین فهرست مقالات فارسی در سال ۱۳۴۸ چاپ می شد، اهمیت مقاله برای محققان و نویسندگان بقدری ناشناخته بود که ایرج افشار، در مقدمه آن با تردید نوشت: “شاید تصور فایدتی در آن نرود”. البته این تردید و تاسف با گذشت زمان و چاپ مجلداتی از فهرست مقالات فارسی – که هنوز هم ادامه دارد – و استقبال محققان از آن برطرف شد. انتشار کتاب Index Islamicus اثر پیرسن نیز که فهرست مقاله هایی در زمینه تحقیقات اسلامی بود، الهام بخش و دلگرم کننده وی در ادامه کار فهرست مقالات فارسی به شمار می رفت.
ایرج افشار با تهیه فهرست مقالات فارسی که شامل مقاله های ایران شناسی در فرهنگ وادب فارسی از سال ۱۲۹۴شمسی به بعد است، فضل تقدم را در تهیه فهارس و نمایه مقالات فارسی از آن خود ساخت. پس از او و بخصوص بعد از پیروزی انقلاب اسلامی فهرستهای متعددی برای هدایت محققان و پژوهشگران به سوی مقالات و نشریات، ترتیب داده شد. اهمیت این کار، امروزه بقدری روشن است که نشریات ادواری معمولا در پایان هر دوره یا هر چند سال یکبار، شماره ای از مجلات خود را به فهرست موضوعی، نام نویسنده و عنوان مقاله هایی که در مدت مذکور چاپ کرده اند، اختصاص می دهند.
از مهمترین کارهای مفیدی که در سالهای اخیر، در زمینه فهرست مقالات صورت گرفته، انتشار ماهنامه نمایه از سوی دبیرخانه هیات امنای کتابخانه های عمومی کشور، وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. این مجله با فهرستهای مختلف، محققان را از مجموعه مقالاتی که هر ماه در نشریات کشور چاپ می شود، آگاه می سازد و راه استفاده از یافته های جدید دانش و معرفت را به روی دانش پژوهان می گشاید.
امروزه پیشرفت علم و تکنولوژی، امکانات بهتر و پیشرفته تری را در اختیار محققان و پژوهشگران گذاشته است. امکانات مختلف رایانه ای با صرف کمترین زمان و نیرو، منابع مورد نیاز محقق را به او معرفی می کند; شبکه اطلاع رسانی اینترانت، او را از آخرین تحقیقات انجام شده در داخل کشور مطلع می سازد و شبکه اینترنت با سرعتی معجزه آسا، تازه ترین یافته های علمی و اطلاعاتی محققان بین المللی را در هر نقطه جهان به پژوهندگان ارائه می دهد.
البته در استفاده از امکانات رایانه ای و فهارس مورد اشاره، باید توجه داشت که ارزیابی اطلاعات و تعیین اعتبار آنها در اینگونه منابع مسکوت می ماند; مطالب غث و ثمین در کنار هم معرفی می شوند و گزینش و انتخاب آنها به محقق واگذار می گردد تا با صلاحیت و توان علمی خود، سالمترین و معتبرترین مواد را جهت ساختار تحقیق خویش به کار گیرد.
نباید فراموش کرد که در بکارگیری منابع، اصالت با اعتبار منابع است نه تعدد آنها. اگر محقق کم تجربه از هر منبعی استفاده کند تا فهرست منابعش مفصل تر گردد، در واقع، تحقیق و نوشته خود را کشکولی پر از اشیاء ناهمگون و نا متناسب ساخته است. فهرست منابع، نمودار اعتبار علمی نوشته و نشانگر اشراف نویسنده بر منابع است.
وجود برخی عناوین در فهرست منابع، نه تنها اعتباری به نوشته مزبور نمی دهد، بلکه از ارزش آن می کاهد; همچون انگشت ششم در دست انسان که وجودش عیب و نقص شمرده می شود.
محقق باید بکوشد که از قدیمی ترین منابع و جدیدترین تحقیقات استفاده کند; اگر مطلبی از قدما نقل می شود به نخستین گوینده و صادرکننده رای استناد شود و اگر نظریه جدیدی مورد بحث است، علاوه بر توجه به سیر تکاملی آن، باید کاملترین و آخرین شکل آن، که منوط به استفاده از جدیدترین منابع است، بیاید.
د – تنظیم مطالب و نتیجه گیری: اطلاعات علمی از هر منبع و به هر طریقی که حاصل شود، مقدمات استدلال محقق را تشکیل می دهد. بسته به موضوع مورد تحقیق و نوع استدلال مربوط به آن، که قیاسی باشد یا استقرایی و تمثیلی، مقدمات به شیوه خاصی تدارک می گردد که در روشهای تحقیق علوم باید بدانها پرداخت; اما در همه آنها محقق و نویسنده با قدرت تعقل خود، در پی بدست آوردن رشته ای است که معلومات و مقدمات مزبور را در سلک منتظمی برکشد و انسان را از آن مقدمات به نتایج مطلوب برساند.
بسیار اتفاق می افتد که پژوهندگان نوپا، در موضوعی خاص انبوهی از فیشهای تحقیق و یافته های مقدماتی را جمع کرده اند و مانده اند که با آنها چه بکنند و تحقیق خود را چگونه سامان دهند. بخشی از این مشکل مربوط به آن است که پژوهندگان مزبور، طرحی برای تحقیق خود ندارند و نمی دانند در جستجوی حل کدام مجهولند. فیشهای تحقیق با چنین محققانی، به زبان حال می گویند: “با شما نامحرمان ما خامشیم” اما اگر محقق فرضیه ای برای خود داشته باشد و بداند در جستجوی چیست، آنگاه خود مطالب و منابع زبان می گشایند و می گویند که با آنها چه می شود کرد.
از این گذشته، مشکل اساسی بسیاری از دانش آموختگان ما کم توانی در اندیشیدن است ; این به معنای نقص قوه عقلانی نیست – که قوم ایرانی به اعتراف جهانیان از این اتهام بری است – بلکه مقصود عدم ورزیدگی در تعقل است. نظام آموزشی ما در مراحل مختلف تحصیلی، غالبا بر محفوظات درسی تکیه دارد و کمتر به فکر درمان اشکالات نظام اندیشه ای است ; در حالیکه رسالت اصلی معلم،آن است که اندیشیدن را به شاگردانش بیاموزد نه اندیشه ها را. این مشکل اساسی ما در امر تحقیق است که راه دراز و دشواری را پیش پای ما می گشاید.
ناگفته پیداست که در میان محققان، کسانی موفقترند که قدرت تعقل بالاتر و هوش سرشارتری دارند; زیرا محقق در پی آن است که رابطه میان پدیده های هستی را بیابد و از طریق ارتباط دادن آنها با یکدیگر به نتایج تازه ای برسد. هرچه قدرت ارتباط دادن بالاتر و توان پیدا کردن رابطه ها و حد وسطها – در اصطلاح منطق صوری – بیشتر باشد، نتایج متقن تر و جالبتر خواهد بود. از همین جاست که ارسطو کشف سریع حد وسطهای مورد نیاز را عین تیزهوشی می داند.
حد وسط، محور اصلی قیاس منطقی است و استدلال، در واقع، بر گرد آن می چرخد. حد وسط میانجی و وسیله ارتباط دادن مقدمات با نتیجه است و به منزله سنگی عمل می کند که برای عبور از آب، وسط نهر انداخته باشند. وقتی در ارزیابی نوشته ها و مقالات سؤال می کنند که آیا ارتباط و انسجام منطقی میان مطالب وجود دارد و آیا نتیجه گیری درست از مقدمات صورت گرفته است، منظور همین نکته اخیر و درست بکار گرفتن حدوسط است. در اینجا حکایتی تداعی می شود که شاید مثال مطلوبی برای بحث ما نباشد، اما لااقل بخشی از آن با آموزشهای ناقص و ناکافی ما و تبعات فرهنگی ناشی از آن مشابهت دارد. گویند پادشاهی پسر به مکتب سپرد تا او را شایسته بارگاه شاهی آموزش دهند; روزگاری بر آمد و استادان سعی بلیغ کردند. روزی پادشاه بهر آزمون پسر، انگشتری در مشت پنهان کرد و از او پرسید: توانی گفت آنچه در مشت من است، چه نشان دارد؟ پسر پاسخ داد: گرد است و زرد است و مجوف. پادشاه بر او آفرین کرد و پرسید: بسیار خوب! آن چیست؟ پسر گفت: غربیل! پادشاه گفت: چندین نشانه های عجب که برشمردی، تو را آنقدر عقل و درایت نبود که بدانی غربیل در مشت جای نمی گیرد؟!
حکایت مقدمات، نتایج و مؤخرات در برخی از نوشته های ما – با همه تلخی – حکایت غربیل در مشت است; سست و بی ربط و بی هیچ پشتوانه عقلانی و استدلالی.
امروزه همگی بر آنیم که نقطه مقابل جهل، “علم” است و عالم در مقابل جاهل قرار دارد; علم را هم مجموعه ای از اطلاعات و معلومات می دانیم ; در حالیکه شیخ کلینی، عالم و فقیه معروف شیعی در قرن دوم و سوم هجری، با بهره گیری از تعالیم اسلامی ، در کتاب ارزشمند اصول کافی، نه تنها علم، بلکه مهمتر از آن، عقل را در برابر جهل نهاده و باب “عقل و جهل” را در کلام معصومان «علیهم السلام » پی گرفته است، که این نکته قابل تاملی است و توجه بدان، پژوهشگر را از فرو افتادن به ورطه “غربیل در مشت” باز می دارد.
از دیدگاه اسلامی، عالم کسی است که عاقل و متدبر نیز هست. چنین عالمی اگر تالیفات علمی، حتی برگه ای و صفحه ای حاوی مطالب علمی داشته باشد، این برگه در روز قیامت، میان او و آتش جهنم حایل می شود: قال رسول الله «علیهم السلام »: المؤمن اذا مات و ترک ورقه واحده علیها علم، تکون تلک الورقه یوم القیامه سترا فیما بینه و بین النار. ^(۹)
واژه تحقیق از ریشه “حق” و حق به معنی درست، استوار و ثابت است. تحقیق امری، یعنی آن امر را ثابت و استوار ساختن و درستی اش را به اثبات رساندن. از این رو، محقق زمانی واقعا در جاده تحقیق است که حاصل کارش رد و اثبات چیزی، یعنی تحقق بخشیدن به فرضیه نخستین باشد.
وجه مفارق مقاله های علمی با مقالات عمومی، اجتماعی و فرهنگی در این است که محقق در مقاله علمی با طرح فرضیه و با بکار گرفتن روش علمی، صحیحترین اطلاعات را از معتبرترین منابع می گیرد، آنها را با استدلال محکم و استوار به شکل درست ترکیب می کند و نتایج نو و متقن ارائه می دهد که برای خوانندگان جالب و مفید است. اما در مقاله های عمومی، نویسنده غالبا در پی توضیح و تشریح مطلبی است که لااقل بخشی از خوانندگان، آن را می دانند، لکن وی در صدد ارائه نگرشی نو و تحلیل دیدگاههای خویش است و می خواهد مخاطبان را با خود موافق و همراه سازد.
دس’ه دیگ ی از مقاله ها که د حد میانه دو گ وه یاد شده -ای می گی ند، مقاله های ’حقیقی – ’الیفی هس’ند که د این نوع مقالا’، نویسنده الزاما به د و اثبا’ ف ضیه ای نمی پ دازد; بلکه با همان دق’ و وسواسی که پیش’ ذک شد، مطالب مهم و مو د نیاز ا از منابع د -ه اول ب می گی د و به آنها نظام نوی می بخشد ’ا د موضوعی مهم، اطلاعا’ ’ازه ای به خواننده بدهد و زوایای پنهان د ام ی ا آشکا سازد. به عبا ’ دیگ ، موضوعی ا که د سایه اف’اده اس’ و ا زش ط ح شدن دا د، مط ح می سازد ’ا به حل بخی سؤالا’ و ’حقیقا’ علمی کمک کند. ملاحظه می شود که اینگونه مقالا’، خود لازمه کا و بس’ مناسب ب ای مقالا’ ’حقیقی هس’ند و به این مناسب’ از ا زش بالایی بخو دا ند. د این مقالا’ هم، ط ح ’حقیق و ان’خاب وش الزامی اس’ و نویسنده د بخشهای مخ’لف آن، گاه به ا-’هاد شخصی و د و اثبا’ قضایا می پ دازد، غلطهای ای- ا می زداید و باو های عمومی مطلعان حوزه دانش خود ا ’صحیح و دگ گون می کند. د این صو ’، اع’با علمی مقاله بالا می ود. نگا ش :
پس از پایان م احل پژوهش، نوب’ ا ائه مطالب مو-ود و ن’ای- بدس’ آمده به شکل د س’ و زیبا می سد. د این م حله به نکا’ی چند باید ’و-ه ک د:
۱- ط ح مقاله: همانگونه که د م حله پژوهش، ط ح ’حقیق الزامی اس’، د م حله نگا ش نیز ط ح نوش’ه لازم و ض و ی اس’ ; این دو ط ح کاملا با یکدیگ م ’بط هس’ند و هنگام نوش’ن مقاله باید پیش وی نویسنده باشند. ط ح نوش’ه شامل سه بخش مقدمه، م’ن و ن’ی-ه یا بخش پایانی اس’. الب’ه لزومی ندا د که این بخشها از هم -دا باشند یا عنوان گ دند; بلکه معمولا چنان پ داخ’ه می شوند که م ز مشخصی میان آنها احساس نشود.
مقدمه، آغاز دلپذی ی اس’ که ذهن خواننده ا ب ای و ود به بخش اصلی م’ن آماده می کند و کن-کاوی او ا ب ای پیگی ی مطلب ب می انگیزد. “حسن مطلع” و “ب اع’ اس’هلال” از -مله ملاحظا’ بلاغی م بوط به مقدمه د ک’ب و سایل قدیم بود که ادبا و نویسندگان قدیم با همان موازین علمی و ادبی زمان خودشان – که د ک’ب معانی و بیان مذکو اس’ – آن ا عای’ می ک دند. ام وزه و-ود مقدمه د مقاله های علمی – ’حقیقی الزامی به نظ می آید و ض و ’ بح” و ط ح مساله بنحو مطلوب و منطقی د آن بیان می شود; اما مقاله های عمومی، گاه بنا به ذوق و ’شخیص نویسنده، بدون مقدمه سمی، و همچون داس’ان از قسم’های میانی، مخصوصا از -الب’ ین و ب انگیزاننده’ ین بخش ش وع می شود. گاهی هم د مقاله های -دی و علمی، مقدمه بسیا کو’اه و ادغام شده د م’ن اس’. د این نوع مقاله ها، نویسنده به چکیده ای که ب ای مقاله خود نوش’ه و د آغاز آو ده اس’، بسنده می کند و مطلب خود ا ظاه ا بدون مقدمه می آغازد و از همان نخس’، به اصل مطلب می پ دازد. این نوع نگا ش، اگ با مها ’ ان-ام گی د، د ای-از سخن، فش دگی مطالب و -لوگی ی از قلمف سایی مؤث اس’.
بخش دیگ مقاله، م’ن اصلی یا ذی المقدمه اس’ که حاوی مهم’ ین و اصلی’ ین مطالب مقاله اس’. نویسنده د این بخش، اس’دلال علمی خود ا د -ه’ د و اثبا’ ف ضیه نخس’ین ا ائه می دهد و ن’ای-ی ا که به دس’ آو ده، به نظ خوانندگان می ساند. این بخش، میدان مناسبی ب ای ع ضه افکا و دیدگاههای نویسنده اس’ و به وی ف ص’ می دهد ’ا پیام خود ا د قالب کلام نافذ و سا به خوانندگان بساند و آنها ا با خود هم اه سازد. نظم و انس-ام مقاله، بیش’ د این بخش ’حقق می یابد. باید ’و-ه ک د که انس-ام ه نوش’ه ای د دو بعد قابل ’حقق اس’: بعد ذهنی و بعد نگا شی. انس-ام نگا شی بدون انس-ام ذهنی و منطقی امکانپذی نیس’. نویسنده به مثابه “اول اندیشه و انگهی گف’ا ” نخس’ ’فک و اس’دلال خود ا د موضوع مو د ’حقیق سامان می بخشد و آن ا اس’وا می سازد; سپس د مقام پیام سانی و ای-اد ’فاهم، ابزا های کلامی ا به یا ی می گی د، مطالب خود ا با ذک مثالها و نمونه ها می پ و اند و د مناسب’ ین -امه به منصه ظهو می ساند.
ن’ی-ه یا بخش پایانی د انواع مقاله ها ’فاو’هایی دا د. به عبا ’ دیگ ، همه مقاله ها به یک شیوه پایان نمی پذی ند. د مقاله های عمومی، ف هنگی و ادبی به’ آن اس’ که مقدمه و م’ن مقاله به گونه ای پ داخ’ شود که ن’ی-ه لازم ا خود خواننده د پایان مقاله بگی د ; به این ’ ’یب، نویسنده د سال’ خود موفق گش’ه و ’وانس’ه اس’ خواننده ا د ’فک خویش سهیم سازد. اما اگ نویسنده مایل اس’ ن’ی-ه ا د پایان مقاله بیاو د، باید از لحنی و قالبی اس’فاده کند که به’ ین اث ا ب ذهن و ضمی خواننده بگذا د; معمولا لحن غی مس’قیم و کنایه آلود مؤث ’ از بیان ص یح و مس’قیم اس’، که از دیباز گف’ه اند: الکنای” ابلغ من ال’ص یح. پسندیده نیس’ که نویسنده با لحن ص یح و آم انه ای مثلا بگوید: از آنچه گف’ه شد ن’ی-ه می گییم که… یا ب ماس’ که اکنون چنین کنیم… اینگونه لحنها خواننده ا به مقاوم’، بن بس’ ’فک و -مود اندیشه می ساند. ’وان نویسندگی آن-ا ظاه می شود که خواننده پس از ا’مام مطالعه مقاله چشم ب هم نهد، با نویسنده همدلی کند، به مح’ویا’ مقاله بیندیشد و به نقد و نظ سوق داده شود.
اما پایان مقاله های ’حقیقی از گونه ای دیگ اس’; این-ا نویسنده باید ن’ی-ه ای ا که از ’حقیقا’ خود گ ف’ه اس’، بطو وشن و مشخص اعلام کند. این کا علاوه ب آنکه فایده مقاله و داو ی علمی د با ه آن ا میس می سازد، به محققانی که اطلاعا’ مو د نیاز ا از مقاله مزبو گ ف’ه و ب ای ان-ام ’حقیقا’ ’کمیلی ب انگیخ’ه شده اند، امکان می دهد که اههای ادامه ’حقیق ا ب سی کنند و د صو ’ ’مایل، آن ا ب عهده گی ند. به عقیده بخی، ح’ی لازم اس’ که نویسنده د پایان، اههای ادامه کا و افقهای باز ’حقیق ا به خواننده نشان دهد و او ا د این ان’خاب یا ی ساند.
۲- مس’ند نوش’ن: د نگا ش مقاله – بخصوص مقاله های ’حقیقی – باید از حدس و گمان و ’خیل، یا ’کیه ب گف’ه ها و شنیده های غی موثق، بدون منبع و غی ’حقیقی -دا پ هیز ک د. اه یاف’ن اینگونه امو د مقاله، ’مام زحما’ محقق و نویسنده ا ب باد می دهد و نوش’ه او ا بی اع’با می سازد.
د ا زیابی منابع گف’یم که محقق باید مطالب و مقدما’ خود ا از مع’ب ’ ین منابع اخذ کند. اکنون یادآو می شویم که ه -ا نویسنده از مطالب مزبو اس’فاده ک د، باید د مقاله خود بدان اشا ه کند و نشانی دقیق منبع ا به خواننده باز گوید. این کا فواید و محسنا’ی دا د ; از -مله اینکه اولا یک اصل اخلاقی، یعنی امان’دا ی ا عای’ ک ده و د ن’ی-ه آن، خود ا از ا’هام س ق’ علمی و ادبی دو نگه داش’ه اس’. ثانیا به ’بعا’ صح’ و سقم مطالب اس’فاده شده دچا نگش’ه اس’. گ چه محقق باید مطالبی ا که از دیگ ان اخذ می کند، به محک بزند و پس از اطمینان از صح’ آنها د نوش’ه های خود اس’فاده کند، لیکن گاه ’عیین صح’ و سقم مطلب ب ای نویسنده میس نیس’ (به عل’ ’وان علمی وی یا به عل’ ماهی’ مطلب). د این صو ’، اگ ماخذ ا دقیقا ذک کند، ذمه خود ا از با مسؤولی’ ب ی ساخ’ه اس’. د حدیثی از حض ’ علی «علیه السلام » به این نک’ه ’و-ه شده اس’ ; ایشان می ف مایند: “ه گاه حدیثی به شما گف’ه شود، آن ا د مقام نقل، به گوینده اش اسناد دهید که اگ اس’ باشد، به نفع شماس’ و اگ د وغ باشد، به زیان گوینده اس’.” ^(۱۰)
ثالثا با ذک نشانی دقیق منبع، اه پژوهش ب ای خوانندگان و محققان دیگ باز’ می شود. آنها می’وانند مطالب ا ائه شده ا با -وع به منبع ب سی و کن’ ل کنند، اطلاعا’ کامل’ ی به دس’ آو ند و د ’حقیقا’ دیگ به کا ب ند.
دلایلی که ذک شد، بعلاوه ملاحظا’ دیگ ، سبب می شود که اس’نادها و ا -اعا’ مقاله، -زو اس’اندا دهای نگا ش محسوب شود و عای’ آنها ا زش علمی – ’حقیقی مقاله ا بالا بب د.
د ا -اع دادن نباید اف اط ک د ; هم اف اط و هم ’ف یط د این کا ، نشانه ناآزمودگی، کم دانشی و فضل ف وشی اس’. اصولا باید ’و-ه داش’ مطالبی که د ه ش’ه ’خصصی -زو اطلاعا’ عمومی و موضوعا’ پذی ف’ه شده اهل آن ش’ه و خا – از نزاع و مناقشه یا ’ دید اس’، از ذک م -ع مس’ثناس’. همچنین مطالبی که د حوزه ا-’هاد محقق و نویسنده ق ا دا د و او با ’دب و ’- به خود به آنها سیده اس’ و هنگام ’الیف از منبع دیگ ی اخذ نمی کند، نیازی به ا -اع و اسناد ندا د.
ثب’ ا -اعا’، شیوه های گوناگون دا د که به یکی از آنها، یعنی ذک ا -اع د پاو قی اشا ه می شود. ^(۱۱)
پاو قی: ^(۱۲) پاو قی به یادداش’هایی گف’ه می شود که د بخش پایانی صفحه نوش’ه می شود و به وسیله پا ه خطی از م’ن اصلی -دا می گ دد; د ع بی به آن “الهامش” می گویند. پاو قی ب دو نوع اس’:
۱- پاو قی ’وضیحی ^(۱۳) : این نوع پاو قی معمولا شامل مطالب ’کمیلی اس’ که ب ای وشن’ شدن مطالب م-مل م’ن می آید. نویسنده د این نوع پاو قی، به مطالب ف عی می پ دازد که دانس’نش ب ای خواننده مفید و ح’ی ض و ی اس’ ; اما اگ د م’ن بیاید، مو-ب گسس’گی مطلب می گ دد. لذا آن ا به پاو قی من’قل می کنند که هم فو’ نشده باشد و هم لطمه ای به انس-ام م’ن وا د نکند. اگ این مطلب از خود نویسنده نبوده از منبع دیگ ی اخذ شده باشد، باید به منبع مزبو ا -اع داده شود; بدینگونه که پس از آخین -مله و قبل از نقطه پایانی، پ ان’ز باز ک ده نام و نشان منبع ا، همانطو که د دیگ ا -اعا’ می آید، بنویسند و پ ان’ز ا بس’ه، نقطه پایان -مله ا بگذا ند.
علاوه ب این، معنی واژه های دشوا ، املای لا’ین اسامی خاص، و معادل خا -ی بخی اصطلاحا’ نیز د پاو قی های ’وضیحی می آید. گاهی نویسنده د مو د خاصی هنگام بیان مطلب، از کسی که مطلب مزبو ا به او یادآو ی ک ده یا امکانا’ی ا د اخ’یا وی گذاش’ه اس’، ذک خی و اظها قد دانی می کند که محل چنین اشا ه هایی نیز د پاو قی اس’.
۲- پاو قی ا -اعی: ^(۱۴) پاو قی ا -اعی ب ای ذک سند و منبع مو د اس’فاده نویسنده اس’. اهنمای خواننده به منبع مو د اس’فاده، شما ه ا -اع اس’. شما ه ا -اع، گاه ب ای سهول’ ام د ’مام مقاله مسلسل اس’ و گاه د ه صفحه از عدد ۱ ش وع می شود و به ’عداد ا -اعا’ ادامه می یابد. محل ا -اع د م’ن، پایان مطلب اخذ شده از منبع اس’ ; پس از نقطه پایانی و بالا’ از خط زمینه، شما ه ا -اع نوش’ه می شود و سپس همان شما ه د پاو قی می آید و پس از خط فاصله، نام مشهو و مخ’ص ک’اب، نویسنده و مصحح یا م’ -م (اگ ’صحیح یا ’ -مه شده باشد) نوش’ه می شود و سپس شما ه -لد و صفحه ای که مطلب از آن اخذ شده اس’، قید می گ دد:
۱- اصول کافی، کلینی، ’ -مه و ش ح مصطفوی، – ۲، ص ۱۲۵
اگ اث ی دو یا سه مؤلف داش’ه باشد، نام آنها به ’ ’یبی که د وی -لد یا صفحه حقوقی آمده اس’، ذک می شود:
اسطو ه زندگی ز دش’، ژاله آموزگا و احمد ’فضلی،….
و اگ بیش از سه مؤلف داش’ه باشد، اولی ا می نویسیم و سپس قید “و دیگ ان” ا به آن می افزاییم :
انسان و سمبولهایش، کا ل گوس’اویونگ و دیگ ان،….
چنانکه ملاحظه می شود نشانه فا ق میان مشخصا’ منبع، کاما یا وی گول(،) اس’ و اس’فاده از نقطه یا خط فاصله یا ه نشانه دیگ ، خا – از اس’اندا دهای پذی ف’ه شده می باشد.
اگ مطلب خاصی بیش از یک منبع داش’ه باشد، پس از ذک منبع اول، نقطه وی گول(;) می گذا یم، سپس منبع دوم ا مع فی می کنیم و باز نقطه وی گول می گذا یم و منبع سوم ا می آو یم، الخ .
مشخصا’ کامل منبع، به ’ ’یبی که پس از این خواهیم گف’، د فه س’ منابع می آید، نه د پاو قی.